– प्रा. डॉ. वि. ल. धारूरकर
India–Indonesia : भारत आणि इंडोनेशियाने (India–Indonesia) संयुक्त लष्करी सराव, संरक्षण उद्योगातील सहकार्य, संरक्षण साहित्याचे सह-उत्पादन आणि सागरी सुरक्षा यांसारख्या क्षेत्रांत नवे उपक्रम राबविण्याचा निर्णय घेतला आहे.

मलक्का सामुद्रधुनीच्या प्रवेशद्वाराजवळ वसलेला इंडोनेशिया (India–Indonesia) हा भारताच्या भू-राजनैतिक आणि सामरिक धोरणातील अत्यंत महत्त्वाचा भागीदार बनला आहे. प्राचीन काळापासून मलक्का आणि भारतीय उपखंड यांच्यात निर्माण झालेल्या व्यापारी, सांस्कृतिक संबंधांचे रूपांतर आज आधुनिक सामरिक सहकार्यात झाले आहे.

हिंद-प्रशांत प्रदेशातील बदलते सत्तासंतुलन, चीनच्या वाढत्या प्रभावाला उत्तर देण्याची गरज आणि सागरी सुरक्षेची वाढती आव्हाने या पार्श्वभूमीवर भारताला इंडोनेशियाच्या रूपाने एक विश्वासार्ह आणि दीर्घकालीन मित्र लाभला आहे.

भारताच्या सांस्कृतिक संकल्पनेत इंडोनेशियाला (India–Indonesia) विशेष स्थान आहे. आग्नेय आशियातील हा विशाल द्वीपसमूह भारतीय संस्कृती, धर्म, साहित्य आणि कलांच्या प्रभावाखाली अनेक शतकांपर्यंत विकसित झाला. आजही इंडोनेशियाच्या सामाजिक जीवनात, परंपरांमध्ये, वास्तुकलेत आणि लोकसंस्कृतीत भारतीय वारशाचे स्पष्ट प्रतिबिंब दिसून येते. विशेषतः बाली बेट भारतीय सांस्कृतिक परंपरेचे जिवंत प्रतीक मानले जाते.

फ्रेंच इतिहासकार आणि पुरातत्त्वज्ञ जॉर्ज कोदेस यांनी आग्नेय आशियातील भारतीयीकरण या प्रक्रियेचा सर्वप्रथम शास्त्रीय अभ्यास केला. त्यांच्या संशोधनामुळे भारतीय संस्कृतीचा आशिया खंडावरील प्रभाव जागतिक स्तरावर अधोरेखित झाला. ज्या काळात चीनचा प्रभाव मर्यादित होता, त्या काळात भारतीय संस्कृती, बौद्ध विचारधारा आणि व्यापारी (India–Indonesia) जाळ्यांनी आग्नेय आशियात व्यापक सांस्कृतिक विस्तार घडवून आणला. सम्राट अशोकाच्या काळात बौद्ध धर्माचा झालेला प्रसार आजही इंडोनेशियातील अनेक प्राचीन वास्तू, मंदिरे आणि सांस्कृतिक परंपरांमध्ये प्रतिबिंबित होतो.

संरक्षण सहकार्याचा नवा अध्याय
इंडोनेशियाचे परराष्ट्रमंत्री सुगिओनो यांनी 7 जून 2026 रोजी नवी दिल्लीत झालेल्या आठव्या भारतइंडोनेशिया संयुक्त आयोग बैठकीत सहभाग घेतला. जानेवारी 2025 मध्ये इंडोनेशियाचे राष्ट्राध्यक्ष प्रबोवो सुबियांतो यांच्या भारत भेटीदरम्यान झालेल्या करारांना पुढे नेण्याच्या दृष्टीने ही बैठक महत्त्वपूर्ण ठरली. संरक्षण, सागरी सुरक्षा, व्यापार, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक सहकार्य या क्षेत्रांमध्ये भागीदारी अधिक दृढ करण्यावर दोन्ही देशांनी भर दिला.

भारत आणि इंडोनेशिया यांच्यातील संरक्षण संबंध आता पारंपरिक सहकार्याच्या चौकटीपलीकडे जात आहेत. संयुक्त लष्करी सराव, संरक्षण उद्योगातील सहकार्य, संरक्षण साहित्याचे सह-उत्पादन आणि सागरी सुरक्षा यांसारख्या क्षेत्रांत नवे उपक्रम राबविण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील चीनच्या वाढत्या हालचाली आणि जागतिक सुरक्षाव्यवस्थेतील अनिश्चितता लक्षात घेता या भागीदारीचे महत्त्व अधिक वाढले आहे.

भारताने संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात गेल्या दशकात केलेली प्रगती जगभरात लक्ष वेधून घेत आहे. क्षेपणास्त्र प्रणाली, नौदल क्षमता, स्वदेशी संरक्षण उपकरणे आणि तंत्रज्ञान विकासाच्या माध्यमातून भारताने स्वतःची विश्वासार्ह प्रतिमा निर्माण केली आहे. इंडोनेशियासाठीही ही क्षमता महत्त्वाची ठरत असून दोन्ही देश संरक्षण तंत्रज्ञान क्षेत्रात दीर्घकालीन सहकार्याची दिशा निश्चित करत आहेत.

हिंद-प्रशांतमध्ये सागरी सहकार्याची मजबुती
भारताच्या ‘अ‍ॅक्ट ईस्ट’ धोरणात इंडोनेशियाला केंद्रस्थानी स्थान आहे. मलक्का सामुद्रधुनीतून जगातील मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जहाजवाहतूक होत असल्याने या प्रदेशातील स्थैर्य दोन्ही देशांसाठी अत्यावश्यक आहे. त्यामुळे चाचेगिरीविरोधी कारवाया, सागरी टेहळणी, जहाजबांधणी, बंदर विकास आणि संयुक्त नौदल सराव यांवर विशेष भर दिला जात आहे.

हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील मुक्त, खुली आणि नियमाधारित सागरी व्यवस्था टिकवून ठेवण्यासाठी भारत आणि इंडोनेशिया समान भूमिका घेत आहेत. त्यामुळे ही भागीदारी केवळ द्विपक्षीय संबंधांपुरती मर्यादित न राहता व्यापक प्रादेशिक स्थैर्याचा आधारस्तंभ बनत आहे.

आर्थिक भागीदारीचे वाढते क्षितिज
आसियानमधील सर्वात प्रभावशाली अर्थव्यवस्थांपैकी एक असलेल्या इंडोनेशियाशी भारताचे आर्थिक संबंध सातत्याने विस्तारत आहेत. द्विपक्षीय व्यापार सुमारे 28 अब्ज अमेरिकी डॉलर्सच्या पातळीवर पोहोचला असून, आगामी काळात तो आणखी वाढविण्याचे उद्दिष्ट दोन्ही देशांनी ठेवले आहे.

औषधनिर्माण, आरोग्यसेवा, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा, फिनटेक, ऊर्जा, खत उद्योग आणि दुर्मिळ खनिजे या क्षेत्रांत सहकार्याच्या नव्या संधी निर्माण होत आहेत. स्थानिक चलनांमध्ये व्यापार व्यवहार वाढविण्याच्या प्रयत्नांमुळे आर्थिक संबंधांना अधिक स्थैर्य प्राप्त होऊ शकते. भारत हा इंडोनेशियाकडून कच्च्या पाम तेलाचा सर्वात मोठा आयातदार असून, इंडोनेशियन कोळशाचाही प्रमुख ग्राहक आहे. त्याचवेळी अभियांत्रिकी उत्पादने, पेट्रोलियम पदार्थ आणि विविध खाद्यपदार्थांसाठी इंडोनेशिया भारताची महत्त्वाची निर्यात बाजारपेठ बनली आहे.

भविष्याचा रोडमॅप
कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अवकाश संशोधन, नवतंत्रज्ञान, शिक्षण, संशोधन आणि दुर्मिळ खनिजांच्या शोधासारख्या क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढविण्याचा निर्धार दोन्ही देशांनी व्यक्त केला आहे. चार वर्षांच्या खंडानंतर झालेली संयुक्त आयोगाची बैठक या दृष्टीने विशेष महत्त्वाची मानली जात आहे. ऊर्जा, तंत्रज्ञान आणि औद्योगिक गुंतवणुकीतही दोन्ही देश नव्या संधी शोधत आहेत.

भारत आणि इंडोनेशिया (India–Indonesia) यांचे संबंध आता केवळ ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक जवळिकीपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत. ते आर्थिक हितसंबंध, सागरी सुरक्षा, संरक्षण सहकार्य आणि हिंद-प्रशांत प्रदेशातील सामरिक संतुलन यांसारख्या व्यापक घटकांवर आधारित बहुआयामी भागीदारीत रूपांतरित झाले आहेत.

बदलत्या जागतिक व्यवस्थेत ही भागीदारी दोन्ही देशांच्या (India–Indonesia) राष्ट्रीय हितांचे संरक्षण करण्याबरोबरच आशियातील स्थैर्य, समृद्धी आणि सहकार्याला नवी दिशा देणारी ठरू शकते. भारत इंडोनेशिया संबंधांचे हे उभरते पर्व आगामी दशकात हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील सामरिक समीकरणांवर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकणार आहे.