Merchant Navy : बारावी विज्ञान, डिप्लोमा किंवा अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी मर्चंट नेव्ही हे आकर्षक करिअर क्षेत्र मानले जाते. जगभर प्रवासाची संधी, आधुनिक तंत्रज्ञानासोबत काम करण्याची संधी आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर काम करण्याची शक्यता यामुळे तरुणांचा या क्षेत्राकडे कल वाढत आहे. मात्र, या क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी केवळ शैक्षणिक पात्रता पुरेशी नसून वैद्यकीय तंदुरुस्तीही महत्त्वाची आहे.

भारत सरकारच्या डायरेक्टरेट जनरल ऑफ शिपिंग (DG Shipping) च्या नियमांनुसार समुद्रावर काम करण्यापूर्वी संबंधित व्यक्तीची अधिकृत वैद्यकीय तपासणी होणे आवश्यक आहे. ही तपासणी DG Shippingने मान्यता दिलेल्या वैद्यकीय परीक्षकाकडून केली जाते. समुद्रातील कामाच्या परिस्थितीत संबंधित व्यक्ती सुरक्षितपणे आणि प्रभावीपणे काम करू शकते का, हे तपासणे हा या वैद्यकीय तपासणीचा मुख्य उद्देश आहे.

वैद्यकीय तपासणीत काय पाहिले जाते?

वैद्यकीय तपासणीमध्ये दृष्टी, श्रवणशक्ती आणि आवश्यक ठिकाणी रंग ओळखण्याची क्षमता तपासली जाते. त्यासोबत शारीरिक क्षमता, एकूण आरोग्य आणि समुद्रावरील कामावर परिणाम करू शकणाऱ्या आजारांचीही तपासणी केली जाते. काही पदांसाठी दृष्टी आणि रंगदृष्टीचे निकष विशेष महत्त्वाचे असू शकतात. अधिकृत वैद्यकीय प्रमाणपत्रात संबंधित व्यक्ती समुद्रावरील कामासाठी योग्य आहे की नाही, याची नोंद केली जाते.

हृदय व श्वसनसंस्थेचे आरोग्य, पूर्वीचे गंभीर आजार, शारीरिक क्षमता आणि कामावर परिणाम करू शकणाऱ्या आरोग्य समस्या यांचाही सर्वंकष विचार केला जातो. त्यामुळे केवळ एखाद्या एका चाचणीच्या आधारे वैद्यकीय पात्रता ठरत नाही. अंतिम निर्णय वैद्यकीय परीक्षकाच्या तपासणी आणि लागू असलेल्या अधिकृत निकषांनुसार घेतला जातो.

विद्यार्थ्यांनी आजपासून काय काळजी घ्यावी?

मर्चंट नेव्हीमध्ये जाण्याची इच्छा असलेल्या विद्यार्थ्यांनी सुरुवातीपासूनच आरोग्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. नियमित व्यायाम, संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि योग्य वजन राखणे याकडे लक्ष द्यावे. तंबाखू, मद्य आणि अमली पदार्थांपासून दूर राहणेही महत्त्वाचे आहे. नियमित आरोग्य तपासणी केल्यास काही समस्या असल्यास त्या वेळेत लक्षात येऊ शकतात.

BMI म्हणजे काय?

BMI म्हणजे Body Mass Index. उंची आणि वजनाच्या आधारे व्यक्तीचे वजन सामान्य, कमी किंवा जास्त आहे का, याचा अंदाज घेण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो. मात्र, मर्चंट नेव्हीच्या वैद्यकीय पात्रतेचा निर्णय केवळ BMIच्या एका आकड्यावर होत नाही. DG Shippingच्या अधिकृत निकषांमध्ये दृष्टी, श्रवण, रंगदृष्टी, शारीरिक क्षमता आणि समुद्रावरील कामावर परिणाम करू शकणाऱ्या आरोग्य स्थितीचा विचार केला जातो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी केवळ BMIच्या आकड्यापेक्षा एकूण शारीरिक तंदुरुस्तीवर भर देणे महत्त्वाचे आहे.

मर्चंट नेव्हीमध्ये वैद्यकीय पात्रता ही केवळ प्रमाणपत्र मिळवण्याची प्रक्रिया नाही. समुद्रावरील आव्हानात्मक परिस्थितीत स्वतःची आणि इतरांची सुरक्षितता राखण्यासाठी योग्य आरोग्य आवश्यक असते. आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसारही समुद्रावर काम करण्यापूर्वी संबंधित व्यक्ती वैद्यकीयदृष्ट्या सक्षम असल्याचे प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे मर्चंट नेव्हीमध्ये करिअर करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी शैक्षणिक तयारीसोबतच शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यालाही समान महत्त्व द्यावे. उत्तम आरोग्य हीच सुरक्षित आणि दीर्घकालीन सागरी करिअरची मजबूत सुरुवात आहे.

— डॉ. भार्गवी विजय बडे, DG Shipping मान्यताप्राप्त वैद्यकीय परीक्षक, दिघी, पुणे.