mahakumbh 2025 – आखाडा हा शब्द ऐकताच आपल्या मनात पैलवान आणि त्यांच्या कुस्त्यांची चित्रे उमटतात. पण अध्यात्मिक क्षेत्रात आखाडे साधूंचे आहेत. निर्मोही आखाडा, जुना आखाडा, शंभू पंच दशनाम आखाडा यांसह अनेक साधूसंतांचे आखाडे चर्चेत आहेत. सध्या सर्व आखाड्यांचे संत 2025 च्या महाकुंभात पोहोचले असून त्यांचे तात्पुरते आश्रम बांधण्यात आले आहेत. महाकुंभाला पोहोचणारे लाखों लोक वेगवेगळ्या आखाड्यांमध्ये जाऊन संतांचे आशीर्वाद घेत असतात. पण संतांच्या आश्रमांना आखाडा का म्हटले जाऊ लागले, असा प्रश्नही उपस्थित होतो. येथील आखाड्याचा अर्थ ‘अखंड’ असल्याचे जाणकारांचे मत आहे. किंबहुना अखंड हा शब्दच अपभ्रंश होऊन आखाडा झाला. येथे अखंड याचा आध्यात्मिक अर्थ असा आहे की ज्याला विभागले जाऊ शकत नाही.

आदिगुरू शंकराचार्यांनी सनातन धर्माच्या रक्षणासाठी ऋषीमुनींच्या संघांना एकत्र करण्याचा प्रयत्न केला होता. याच प्रयत्नांतर्गत सनातन धर्माचे रक्षण आणि बळ टिकवून ठेवण्यासाठी आणि विविध परंपरा आणि श्रद्धा पाळणाऱ्यांना एकत्र आणण्यासाठी आणि धार्मिक परंपरा अबाधित ठेवण्यासाठी विविध आखाड्यांची स्थापना करण्यात आली. आखाड्यांशी संबंधित ऋषी-मुनींचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे सभासद शास्त्र आणि शस्त्र या दोन्हीमध्ये पारंगत असतात. आखाडा हे समाजव्यवस्था, एकात्मता, संस्कृती आणि नैतिकतेचे प्रतीक आहे. समाजात आध्यात्मिक मूल्ये रुजवणे हा आखाड्यांचा मुख्य उद्देश आहे. सामाजिक जीवनात नैतिक मूल्ये रुजवणे ही आखाडा मठांची सर्वात मोठी जबाबदारी आहे.

त्यामुळेच धार्मिक गुरूंची निवड करताना त्यांचे जीवन नैतिकता, संयम, परोपकार, परिश्रम, दूरदृष्टी आणि धार्मिक असावे, हे ध्यानात ठेवले जाते. भारतीय संस्कृती आणि एकात्मतेत या आखाड्यांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. विविध संघटनांमध्ये विभागलेले असूनही आखाडे हे एकतेचे प्रतीक आहेत. नागा संन्यासी आखाडा हा एक विशिष्ट प्रकारचा मठ आहे. प्रत्येक नागा संन्यासी कोणत्या ना कोणत्या आखाड्याशी संबंधित असतो. एकीकडे हे साधू शास्त्रात पारंगत आहेत, तर दुसरीकडे त्यांना शस्त्रे वापरण्याचाही अनुभव असतो. सध्या आखाड्यांना त्यांच्या प्रमुख देवतेच्या आधारावर खालील तीन प्रकारांमध्ये विभागले जाऊ शकते.

आखाड्यांचे तीन प्रकार –

शैव आखाडा: या आखाड्याचा आवडता देव भगवान शिव आहेत. ते आपापल्या श्रद्धांच्या आधारे शिवाच्या विविध रूपांची पूजा करतात.

वैष्णव आखाडा : त्यांचा आवडता देव भगवान विष्णू आहे. ते आपापल्या समजुतीनुसार विष्णूच्या विविध रूपांची पूजा करतात.

उदासीन आखाडा: शीख पंथाचे आदि गुरू श्री नानकदेव यांचे पुत्र श्री चंद्रदेव जी, हे उदासीन आखाड्याचे प्रवर्तक मानले जातात. या पंथाचे अनुयायी प्रामुख्याने प्रणव किंवा ‘ओम’ ‘ॐ’ ची उपासना करतात.