Lebanon Politics: पश्चिम आशियामध्ये सध्या तणावाचे वातावरण आहे. गुरुवारी पहाटे लेबनॉनची राजधानी बेरूतमध्ये आणखी एक हल्ला झाला. इस्रायलच्या हवाई हल्ल्यात किमान सहा जण ठार झाले. अलीकडेच या संघर्षात एक मोठी घटना घडली जेव्हा इस्रायलने हवाई हल्ल्यात हिजबुल्लाचा प्रमुख हसन नसराल्लाहला ठार केले.

इस्रायलचा या भागातील विविध सशस्त्र गटांशी संघर्ष सुरू आहे. इस्रायल आणि लेबनीज सशस्त्र गट हिजबुल्लाह यांच्यात जवळपास वर्षभरापासून संघर्ष सुरू आहे. गेल्या वर्षी 7 ऑक्टोबर रोजी इस्रायल-हमास युद्ध सुरू झाल्यापासून लेबनॉनमध्ये उपस्थित असलेल्या हिजबुल्लाहने सीमेवरील इस्रायली लष्करी चौक्यांवर हल्ले करण्यास सुरुवात केली. तेव्हापासून इस्रायल आणि हिजबुल्ला यांच्यात गोळीबार सुरू आहे. अशाप्रकारे गाझाबरोबरच लेबनॉनही गेल्या वर्षभरापासून युद्धाचा आखाडा बनला आहे.

लेबनॉनची राजकीय व्यवस्था कशी आहे?
फ्रेंच वसाहत असलेला लेबनॉन 1943 मध्ये फ्रान्सपासून स्वतंत्र झाला. देशाच्या स्वातंत्र्यानंतर सत्तेच्या वाटणीसाठी धर्मावर आधारित करार झाला, ज्याद्वारे देशाची राजकीय व्यवस्था चालवण्याचे स्वप्न पाहिले गेले. ही व्यवस्था देशातील सर्व 18 धार्मिक गटांना सरकार, लष्करी आणि नागरी सेवेत प्रतिनिधित्वाची हमी देते. संसदेतील जागांची संख्या ख्रिश्चन आणि मुस्लिमांमध्ये विभागली जाते. त्याच वेळी, प्रत्येक धर्मातील वेगवेगळ्या गटांमध्ये जागा समान प्रमाणात वितरीत केल्या जातात. याशिवाय सरकारी पदे आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील पदेही बहुसंख्य समुदायांमध्ये वितरीत केली जातात.

या प्रणाली अंतर्गत, राष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि संसदेचे अध्यक्ष ही तीन प्रमुख सरकारी पदे अनुक्रमे मॅरोनाइट ख्रिश्चन, एक सुन्नी मुस्लिम आणि शिया मुस्लिम यांच्यात विभागली जातात.

पहिल्या दृष्टीक्षेपात हे सरकारमध्ये समानता सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहिले जाऊ शकते, परंतु ही व्यवस्था नंतर देशाच्या दीर्घकालीन अस्थिरतेचे कारण बनली. 1975-1990 चे गृहयुद्ध, 1982 मधील इस्रायलशी संघर्ष, 1976-2005 दरम्यान सीरियाने देशाच्या काही भागांवर कब्जा केला, 2006 मध्ये इस्रायलबरोबर दुसरे युद्ध आणि 2019 मध्ये देशव्यापी निषेध करूनही ही प्रणाली मोठ्या प्रमाणात अपरिवर्तित राहिली.

लेबनीज राजकारणावर धर्माचा किती प्रभाव आहे?
लेबनीज राजकारणात धर्म महत्त्वाची भूमिका बजावते. राज्यघटनेने धार्मिक पंथाच्या आधारे सरकारमध्ये सहभागाची हमी दिली आहे. सत्ताधारी राजकीय पक्षांची ओळखही धार्मिक आधारावर केली जाते. सत्ताधारी राजकीय पक्षांमधील धार्मिक संलग्नतेची भूमिका लेबनॉनच्या पलीकडे आहे. हिजबुल्लाला इराक आणि विशेषत: इराणमधील शिया मुस्लिम मित्र राष्ट्रांचा पाठिंबा आहे. दुसरीकडे, भविष्यातील चळवळीला सौदी अरेबियाच्या सुन्नी मुस्लिम सरकारचा पाठिंबा आहे.

लेबनीज राजकारणाचा एक उल्लेखनीय पैलू असा आहे की धार्मिक विभागणी असूनही औपचारिक आणि अनौपचारिक युती अनेकदा अस्तित्वात असतात. पहिली मोठी युती म्हणजे ‘8 मार्च’ ज्याचे दोन प्रमुख पक्ष हे शिया मुस्लिम (हिजबुल्ला) आणि ख्रिश्चन (फ्री देशभक्ती चळवळ) सिरियन समर्थक अजेंड्यासह एकत्र आले आहेत. त्यांचा विरोधी गट सुन्नी मुस्लिम आणि मॅरोनाइट ख्रिश्चन पक्षांचे वर्चस्व असलेल्या सीरियन विरोधी युती आहे.

लेबनीज गृहयुद्ध समाप्त करण्यासाठी 1989 मध्ये तैफ करारावर स्वाक्षरी करण्यात आली होती, ज्याने नवीन उच्च सदन आणि संसदेपर्यंत मर्यादित करून अधिकारांचे धार्मिक-आधारित पृथक्करण दूर करण्याची योजना आखली होती. मात्र हे बदल कधीच लागू झाले नाहीत.

लेबनॉनमध्ये सध्या कोण काय आहे?
देशाचे विद्यमान राष्ट्राध्यक्ष मिशेल औन आहेत. संसदेने पारित केलेले कायदे लागू करण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना असतो. मिशेल आऊन ऑक्टोबर २०१६ मध्ये संसदेत निवडून आले होते. तो फ्री पॅट्रिओटिक मूव्हमेंट (FPM) या मॅरोनाइट ख्रिश्चन राजकीय पक्षाचा संस्थापक आहे.

सध्याचे पंतप्रधान साद हरीरी आहेत. व्यवसायाने व्यापारी आणि सुन्नी मुस्लिम नेते असलेले हरिरी हे २०१६ पासून या पदावर आहेत. 2005 मध्ये त्यांचे वडील माजी पंतप्रधान रफिक हरीरी यांच्या हत्येनंतर त्यांनी राजकारणात प्रवेश केला. आर्थिक बाबींमध्ये संसद महत्त्वाची भूमिका बजावते आणि तिच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये अर्थसंकल्प पारित करणे देखील समाविष्ट असते.

लेबनीज राजकारणात हिजबुल्लाची भूमिका काय आहे?
हिजबुल्ला हा लेबनॉनमधील शिया मुस्लिम सशस्त्र गट आहे तसेच त्याच्या संसदेतील एक राजकीय पक्ष आहे. हिजबुल्ला 1992 पासून लेबनीज सरकारचा भाग आहे. या निवडणुकीत त्यांचे आठ सदस्य संसदेवर निवडून आले. हिजबुल्लाच्या राजकीय शाखेने 2005 पासून कॅबिनेट पदे भूषवली आहेत. हिजबुल्लाहने 2009 मध्ये अद्ययावत घोषणापत्रासह मुख्य प्रवाहातील राजकारणात प्रवेश करण्याचे सांगितले. 2022 मध्ये सर्वात अलीकडील राष्ट्रीय निवडणुका पार पडल्या ज्यात पक्ष आणि त्याच्या सहयोगींनी त्यांचे बहुमत गमावले. लेबनॉनच्या 128 सदस्यीय संसदेत हिजबुल्लाहने 13 जागा जिंकल्या.

हिजबुल्ला आता किती शक्तिशाली आहे?
लेबनॉनच्या दीर्घ गृहयुद्धादरम्यान 1980 मध्ये हिजबुल्लाची स्थापना झाली. इराणच्या मदतीने दक्षिणेकडील लेबनॉनवरील इस्रायलच्या ताब्याशी लढण्यासाठी त्याची निर्मिती करण्यात आल्याचे सांगितले जाते. लेबनॉनमध्ये हिजबुल्ला एक शक्तिशाली राजकीय आणि लष्करी शक्ती म्हणून उदयास आली आहे. यासोबतच या गटाने सीरिया, इराक, येमेन आणि पश्चिम आशियातील इतरत्र आपला गट वाढवला आहे. त्याच्या समूहाला सामर्थ्य देण्यासाठी लेबनॉनमध्ये एक विस्तृत पायाभूत सुविधा आहे. यामध्ये सामाजिक सेवा, दळणवळण आणि अंतर्गत सुरक्षा कार्यालयांचा समावेश आहे. उत्तर इस्रायलच्या सीमेला लागून असलेल्या दक्षिण लेबनॉनसह लेबनॉनच्या काही भागांवर हिजबुल्लाहचे नियंत्रण आहे. सीरियाला लागून असलेल्या सीमेवरही हिजबुल्लाचे प्रत्यक्ष नियंत्रण आहे. कोणत्याही सरकारी देखरेखीशिवाय किंवा हस्तक्षेपाशिवाय लेबनॉनमध्ये ड्रग्ज, शस्त्रे आणि स्फोटक सामग्रीची वाहतूक करण्यासाठी ती बेरूत बंदराचा वापर करते असा आरोप संघटनेवर आहे.