नवी दिल्ली – भारत शनिवारी आपला नवीनतम हवामान उपग्रह प्रक्षेपित करणार आहे. यासाठी वापरण्यात येणार असलेल्या रॉकेटला भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने नॉटी बॉय असे नाव दिले आहे. जिओसिंक्रोनस सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल (जीएसएलव्ही) शनिवारी संध्याकाळी ५.३५ वाजता आंध्र प्रदेशातील श्रीहरीकोटा येथून इन्सॅट-३डीएस या उपग्रहासह उड्डाण करणार आहे.

इस्रोच्या एका माजी अध्यक्षांनी त्याला नॉटी बॉय म्हटले होते. तेव्हापासून, या रॉकेटने त्याच्या १५ पैकी सहा प्रक्षेपणांमध्ये चांगली कामगिरी केलेली नाही. २९ मे २०२३ रोजी जीएसएलव्हीचे शेवटचे प्रक्षेपण यशस्वी झाले होते, परंतु १२ ऑगस्ट २०२१ रोजीचे प्रक्षेपण अयशस्वी झाले होते.

नॉटी बॉयच्या तुलनेत जीएसएलव्ही मार्क-3 उर्फ ​​बाहुबली रॉकेटने सात उड्डाणे पूर्ण करून १०० टक्के यशाचा विक्रम केला आहे. इस्रोचे वर्कहॉर्स रॉकेट, पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकलच्या यशाचा दर ९५ टक्के आहे. एकूण ६० प्रक्षेपणांमध्ये फक्त तीन प्रक्षेपणे अयशस्वी ठरली आहेत. जीएसएलव्ही हे तीन टप्पे असलेले रॉकेट आहे. त्याची लांबी ५१.७ मीटर आहे.

त्याचे वजन ४२० टन आहे. रॉकेटमध्ये भारतीय बनावटीचे क्रायोजेनिक इंजिन वापरण्यात आले असून आणखी काही प्रक्षेपणानंतर ते निवृत्त करण्याची इस्रोची योजना आहे. शनिवारी प्रक्षेपित होणारा उपग्रह अतिशय खास आणि खूप आवश्यक आहे.

कारण तो भारतातील हवामान आणि हवामान निरीक्षण सेवांना चालना देण्यासाठी मदत करेल. नवीन हवामान निरीक्षण उपग्रह हवामान अंदाज, आपत्ती चेतावणी, जमीन आणि समुद्राच्या पृष्ठभागावर लक्ष ठेवण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे.

भारत आपल्या हवामान कार्यालयाला अधिकाधिक अचूक अंदाज वितरीत करण्यात मदत करण्यासाठी आकाशात या डोळ्यांचा वापर करत आहे. हे अनेकदा जीव वाचवण्यास मदत करतात. हवामानाचा चांगला अंदाज अनेकांचे जीव वाचवू शकतो.

भारतीय हवामान उपग्रह एक गेम चेंजर ठरले आहेत. उपग्रह हे खरोखरच आकाशातील आपले डोळे आहेत, ज्यामुळे भारताला चक्रीवादळांचा अचूक अंदाज लावण्यास मदत झाली आहे. १९७० च्या दशकात बंगालच्या उपसागरात निर्माण झालेल्या चक्रीवादळांमुळे सुमारे तीन लाख लोक मरण पावले होते.

परंतु हे भारतीय हवामान उपग्रह अस्तित्वात येण्यापूर्वीचे आहे. आता, भारत स्वतःच्या समर्पित उपग्रहांच्या नक्षत्रांचा वापर करत आहे त्यामुळे मृतांचा आकडा दुहेरी आकड्यांवर आला आहे.

– डॉ एम रविचंद्रन, वातावरण आणि महासागर विज्ञान तज्ञ