India US collaboration। जगात सध्या एक नवीन राजकीय आणि आर्थिक परिस्थिती निर्माण होत आहे. चीनचे दुर्मिळ पृथ्वीवरील खनिजांवरचे नियंत्रण रोखण्यासाठी भारत आणि युरोपने एकत्र यावे अशी अमेरिकेची इच्छा आहे. विशेष म्हणजे, एकीकडे अमेरिका भारतावर मोठे शुल्क लादत आहे, तर दुसरीकडे भारताकडून सहकार्याची अपेक्षा आहे.

जेव्हा अमेरिकेचे ट्रेझरी सेक्रेटरी स्कॉट बेसंट यांना विचारण्यात आले की अमेरिका चीनच्या पृथ्वीवरील दुर्मिळ खनिजांवरच्या नियंत्रणापासून कसे दूर राहील, तेव्हा त्यांनी एका वृत्तवाहिनीला दिलेल्या मुलाखतीत, “आम्हाला भारत आणि युरोपीय देशांकडून पाठिंबा अपेक्षित आहे.”असे म्हटले आहे.

अमेरिकन अधिकाऱ्याचे हे विधान वरवर पाहता सामान्य वाटत होते, परंतु अमेरिकेच्या स्वतःच्या व्यापार धोरणाचा विचार करता, ते विरोधाभासी मानले जात आहे. कारण अमेरिकेने भारतावर ५० टक्के शुल्क लादले आहे आणि भारतानेही चीनविरुद्ध एकत्र येण्याची अपेक्षा आहे. यापूर्वी, बेसंट यांनी स्वतः भारतावर उघडपणे टीका केली होती.

बेसंट यांनी हे एक जागतिक युद्ध असल्याचे म्हटले आहे. ते पुढे म्हणाले, “ही चीन विरुद्ध जगाची अवस्था आहे. आम्ही हे होऊ देणार नाही. चीन ही एक कमांड-अँड-कंट्रोल अर्थव्यवस्था आहे. आम्ही विविध मार्गांनी आमचे सार्वभौमत्व सिद्ध करू. आम्ही आधीच मित्र राष्ट्रांशी संपर्कात आहोत. आम्ही या आठवड्यात त्यांच्याशी भेटू. मला युरोपीय देश, भारत आणि आशियाई लोकशाहींकडून भरीव जागतिक पाठिंबा मिळेल अशी अपेक्षा आहे आणि आम्ही निर्यात निर्बंध आणि देखरेख चालू ठेवू देणार नाही.” असे म्हणत चीनविरुद्ध दंड थोपटले आहेत.

चीनवर युद्धाला निधी देण्याचा आरोप India US collaboration। 

बेझंट यांनी चीनवर आक्रमक कृती करण्याचा आणि युद्धाला निधी देण्याचा आरोप केला. त्यांनी सांगितले की, चीनने दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांच्या निर्यातीवर बंदी घातल्याने केवळ अमेरिकेलाच नव्हे तर जागतिक अर्थव्यवस्थेलाही धोका निर्माण झाला आहे. त्यांनी दावा केला की, “अमेरिका जगात शांततेसाठी प्रयत्न करत आहे, तर चीन युद्धाला निधी देत ​​आहे.”

विश्लेषकांनी विरोधाभास दाखवला

संभाषणादरम्यान, विश्लेषकांनी बेझंट यांना राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी संभाव्य बैठकीपूर्वी तणाव कमी करण्यासाठी चिनी वस्तूंवरील १०० टक्के शुल्क १ नोव्हेंबरपर्यंत पुढे ढकलल्याचा विरोधाभास दाखवला. दरम्यान, अमेरिका ज्या भारताकडून सहकार्याची अपेक्षा करत आहे, तो अजूनही शुल्काखाली आहे.

बेसंट यांनी या विरोधाभासाकडे दुर्लक्ष केले, असे सांगून की अमेरिका एकटेपणा शोधत नाही, तर जोखीम कमी करू इच्छिते. ते म्हणाले, “आम्हाला एकटेपणा नको आहे. आम्हाला जोखीम कमी करायची आहे. गंभीर खनिजे, अर्धवाहक स्वातंत्र्य आणि देशात औषध उद्योग आणणे हे याचाच एक भाग आहे आणि हे सर्व अमेरिका फर्स्ट अजेंडाखाली घडत आहे.”

चीनने दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांच्या निर्यातीचे नियम कडक केले

गेल्या आठवड्यात, वॉशिंग्टनने निर्यात नियमांचा विस्तार केल्याने चीनने अमेरिकन जहाजांवर शुल्क लादले. दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांच्या निर्यातीवरील चीनच्या नवीनतम निर्बंधांमुळे वॉशिंग्टनमध्ये चिंता निर्माण झाली आहे. अधिकाऱ्यांनी इशारा दिला आहे की या हालचालीमुळे अमेरिकन संरक्षण उद्योगावर परिणाम होऊ शकतो आणि चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग यांना आगामी व्यापार चर्चेत राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्पवर दबाव आणण्याची संधी मिळू शकते.

अमेरिकेच्या लष्करी शक्तीमध्ये दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांचे महत्त्व

रेअर अर्थ मॅग्नेट हे अमेरिकेच्या लष्करी तंत्रज्ञानाचा पाया आहेत. अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाच्या मते, हे F-35 लढाऊ विमाने, व्हर्जिनिया आणि कोलंबिया-श्रेणीच्या पाणबुड्या, प्रीडेटर ड्रोन, टोमाहॉक क्षेपणास्त्रे आणि प्रगत रडार आणि अचूक-मार्गदर्शित बॉम्ब प्रणालींमध्ये वापरले जातात.

पुरवठा साखळीत चीनचे वर्चस्व त्याला जागतिक नेतृत्व देते. जगातील खाणकामाच्या अंदाजे ६० टक्के आणि शुद्धीकरणाच्या ९० टक्के क्षेत्रावर चीनचे नियंत्रण आहे. यूएस जिओलॉजिकल सर्व्हे (USGS) नुसार, सध्या अमेरिकेतील दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांच्या आयातीपैकी अंदाजे ७० टक्के भाग चीनमधून येतो.

भारताची दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांची क्षमता India US collaboration। 

भारताकडे दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांचे, विशेषतः मोनाझाइटचे मोठे साठे आहेत, परंतु त्याची प्रक्रिया आणि शुद्धीकरण क्षमता चीनपेक्षा खूपच मागे आहे. स्वच्छ ऊर्जा, संरक्षण आणि उच्च तंत्रज्ञान उत्पादनासाठी आवश्यक असलेल्या दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांचा पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी भारताने राष्ट्रीय गंभीर खनिज साठा (NCMS) सुरू करण्याची योजना आखली आहे. कोणत्याही पुरवठ्यातील धक्क्यांना कमी करण्यासाठी आणि देशांतर्गत उद्योगांना सातत्यपूर्ण पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी सरकारने या योजनेअंतर्गत ₹५०० कोटींचे वाटप देखील केले आहे.

भारतात १३.१५ दशलक्ष टन मोनाझाइट साठ्यांमध्ये अंदाजे ७.२३ दशलक्ष टन दुर्मिळ पृथ्वी ऑक्साईड आहेत. हे प्रामुख्याने आंध्र प्रदेश, ओडिशा, तामिळनाडू, केरळ आणि पश्चिम बंगाल, झारखंड, गुजरात आणि महाराष्ट्राच्या काही भागात आढळतात.