India Pakistan hidden Trade: भारत आणि पाकिस्तानमधील तणावपूर्ण संबंधांदरम्यानही दरवर्षी सुमारे 83,000 कोटी रुपये (10 अब्ज डॉलर) किंमतीचा अनौपचारिक व्यापार गुप्त मार्गांनी आणि तिसऱ्या देशांमार्फत सुरू आहे, असे ग्लोबल ट्रेड रिसर्च इनिशिएटिव्ह (GTRI) च्या अहवालातून समोर आले आहे. पहलगाम येथील २२ एप्रिलच्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर, ज्यात २६ निरपराधांचा बळी गेला, भारताने सिंधु जल करार निलंबित करणे, राजनयिक संबंध कमी करणे आणि अटारी-वाघा सीमा व्यापार बंद करण्यासारखी कठोर पावले उचलली. पाकिस्ताननेही सर्व व्यापारी संबंध तोडण्याची घोषणा केली. तरीही, व्यापार थांबलेला नाही; तो दुबई, सिंगापूर आणि कोलंबो या बंदरांमार्फत गुप्तपणे चालू आहे.

कसा होतो हा व्यापार?

GTRI संस्थापकांनी सांगितले की, भारतातून औषधे, मसाले, रसायने, कापड आदी माल थेट पाकिस्तानात न जाता प्रथम यूएई, सिंगापूर किंवा कोलंबो येथील ‘बॉन्डेड वेअरहाऊस’मध्ये पाठवला जातो. या गोदामांमध्ये मालावर सीमाशुल्क लागत नाही. येथे मालाचे लेबल आणि कागदपत्रे बदलली जातात, ज्यामुळे तो भारताऐवजी तिसऱ्या देशातून आल्याचे दिसते. नंतर हा माल पाकिस्तानात पाठवला जातो, जिथे तो तिसऱ्या देशाचा माल म्हणून स्वीकारला जातो.

‘ग्रे झोन’मधील व्यापार –

हा व्यापार पूर्णपणे बेकायदा नसला, तरी तो ‘ग्रे झोन’मध्ये येतो. यात जाणून बुजून भ्रम निर्माण केला जातो, ज्यामुळे औपचारिक व्यापारबंदीला बगल दिली जाते. यात ‘री-एक्स्पोर्ट मार्जिन’मुळे किंमती वाढतात, तरीही व्यापाऱ्यांना नफा मिळतो. २०२४-२५ मध्ये भारताने पाकिस्तानला ४४७.७ दशलक्ष डॉलरच्या वस्तून निर्यात केल्या, तर पाकिस्तानातून अवघ्या ४.२ लाख डॉलरच्या वस्तू आयात झाल्या.

पहलगाम हल्ल्याचा परिणाम –

पहलगाम हल्ल्यानंतर भारताने पाकिस्तानवर दहशतवादाला पाठिंबा देण्याचा आरोप केला, तर पाकिस्तानने निष्पक्ष तपासाची मागणी केली. २०१९ च्या पुलवामा हल्ल्यानंतर भारताने पाकिस्तानचा ‘मोस्ट फेव्हर्ड नेशन’ दर्जा काढून घेतला, ज्यामुळे व्यापार २.४१ अब्ज डॉलरवरून १.२ अब्ज डॉलरवर घसरला. आता अटारी-वाघा बंदीमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होईल आणि पाकिस्तानच्या औषध क्षेत्राला तुटवडा भासेल.

दरम्यान, राजकीय तणाव असले, तरी बाजाराच्या गरजा आणि नफ्याच्या संधी व्यापाराला थांबवत नाहीत. जोपर्यंत भारत-पाकिस्तान संबंध सुधारत नाहीत, तोपर्यंत हा अनौपचारिक व्यापार गुप्त मार्गांनी सुरू राहील, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.

भारत-पाकिस्तानमधील 2024-25 मधील अधिकृत व्यापार: आयात आणि निर्यात

भारत आणि पाकिस्तानमधील अधिकृत व्यापार हा तुलनेने अत्यल्प आहे, विशेषतः पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यानंतर (२२ एप्रिल २०२५) दोन्ही देशांमधील तणावामुळे व्यापार आणखी मर्यादित झाला आहे. खालील माहिती 2024-25 (एप्रिल 2024 ते जानेवारी 2025) या कालावधीतील अधिकृत व्यापाराचे आकडे दर्शवते:

अधिकृत व्यापार (2024-25):

भारतातून पाकिस्तानला निर्यात: 447.65 दशलक्ष डॉलर (अंदाजे 3,735 कोटी रुपये)
प्रमुख वस्तू: कच्चा कापूस, सूती धागा, रसायने, प्लास्टिक, कृत्रिम धागा, रंग

पाकिस्तानातून भारताला आयात: 0.42 दशलक्ष डॉलर (अंदाजे 3.5 कोटी रुपये)
प्रमुख वस्तू: सुकामेवा, टरबूज आणि इतर फळे, सिमेंट, रॉक मीठ, चामड्याच्या वस्तू, मुल्तानी माती

एकूण अधिकृत व्यापार: सुमारे 448.07 दशलक्ष डॉलर (अंदाजे 3,738.5 कोटी रुपये)

तणावाचा परिणाम: पहलगाम हल्ल्यानंतर भारताने अटारी-वाघा सीमा व्यापार बंद केला आणि पाकिस्तानने तिसऱ्या देशांमार्फत होणारा व्यापारही निलंबित केला. यामुळे अधिकृत व्यापार जवळपास ठप्प झाला आहे.

मागील तुलना: 2017-18 मध्ये व्यापार 2.41 अब्ज डॉलर होता, जो 2024 मध्ये 1.2 अब्ज डॉलरवर घसरला. सध्याच्या तणावामुळे हा आकडा आणखी कमी झाला आहे.

अनौपचारिक व्यापार: अधिकृत व्यापार कमी असला, तरी ग्लोबल ट्रेड रिसर्च इनिशिएटिव्ह (GTRI) नुसार, दुबई, सिंगापूर आणि कोलंबोमार्फत सुमारे 10 अब्ज डॉलर (83,000 कोटी रुपये) चा अनौपचारिक व्यापार होतो. यात औषधे, कापड, मसाले आणि पेट्रोलियम उत्पादने यांचा समावेश आहे.