पुणे – पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळाच्या अनंतराव पवार महाविद्यालय, पिरंगुट येथील प्राध्यापक आणि कीर्तनकार डॉ. दत्तात्रय फटांगडे यांनी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून मराठी विषयात पीएच.डी. (विद्यावाचस्पती) पदवी प्राप्त करून आपल्या शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक योगदानाचा ठसा उमटवला आहे. त्यांचा संशोधनाचा विषय “महाराष्ट्रातील वारकरी कीर्तन परंपरेचा अभ्यास” हा होता. या संशोधनातून त्यांनी महाराष्ट्राच्या समृद्ध भक्ती परंपरेचा एक महत्त्वाचा पैलू उलगडला आहे. सोमवारी (दि. २४ मार्च) त्यांना ही मानाची पदवी प्रदान करण्यात आली.

डाॅ. फटांगडे यांच्या पीएचडी पदवी प्रदान समारंभाला सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापिठातील मराठी विभाग प्रमुख डॉ. तुकाराम रोंगटे, डॉ. प्रभाकर देसाई, प्रा. अनिल पवळ, प्रा. डॉ. उमेश शिरसट , डॉ. कुंडलिक पारधी, डॉ. सीताराम गोसावी, प्राचार्य डॉ. बेंजामिन लोबो, उपप्राचार्य डॉ. शिवाजी शिंदे, डॉ. अभय पाटील, प्रा. दीप सातव, प्रा. सोनबा धोत्रे, प्रा. सिद्धार्थ नवतुरे डॉ. गणेश लोणकर, डॉ. गणेश चौधरी, प्रा. भरत कानगुडे, प्रा. अक्षय शेटे, महंत जगन्नाथ शास्त्री, योगेश महाराज चेमटे, नारायण महाराज शास्त्री, गणेश राख, एकनाथ महाराज घुले, भारती दत्तात्रय फटांगडे, भीमराव कोरे, अश्विनी कोपनर, अशोक कोपनर आदी उपस्थित होते.

संशोधनाचा प्रवास आणि मार्गदर्शन –

डॉ. फटांगडे यांनी हे संशोधन डॉ. सीमा नाईक यांच्या मार्गदर्शनाखाली पूर्ण केले. डॉ. नाईक यांच्या विद्वत्तापूर्ण आणि प्रेरणादायी मार्गदर्शनामुळे या संशोधनाला योग्य दिशा मिळाली. “महाराष्ट्रातील वारकरी कीर्तन परंपरेचा अभ्यास” या विषयावर आधारित या संशोधनात त्यांनी कीर्तनाच्या ऐतिहासिक मुळांचा शोध घेतला आणि त्याचे सांस्कृतिक तसेच आध्यात्मिक महत्त्व विशद केले. वारकरी संप्रदायाच्या या परंपरेने महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनावर कसा प्रभाव टाकला, याचा सखोल आढावा त्यांनी घेतला आहे.

संशोधनाचे स्वरूप आणि महत्त्व –

डॉ. फटांगडे यांचे संशोधन वारकरी कीर्तनाच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकते. कीर्तन हे केवळ धार्मिक विधी नसून, समाजाला एकत्र बांधणारे आणि भक्तीचा संदेश पोहोचवणारे प्रभावी माध्यम आहे, हे त्यांनी आपल्या अभ्यासातून अधोरेखित केले. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत एकनाथ आणि संत नामदेव यांसारख्या संतांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून जनसामान्यांपर्यंत आध्यात्मिक आणि नैतिक मूल्यांचा प्रसार केला. या संशोधनात कीर्तनातील अभंगांचे महत्त्व, टाळ-मृदंगाचे संगीत आणि कीर्तनकारांचे सामाजिक योगदान यांचा समावेश आहे. तसेच, आषाढी आणि कार्तिकी वारीदरम्यान कीर्तनाला मिळणारे स्थान आणि त्यातून निर्माण होणारी सामूहिक भक्तीची भावना यावरही त्यांनी विशेष भर दिला आहे.

कीर्तनकार ते संशोधक: डॉ. फटांगडे यांचा प्रवास –

प्राध्यापक आणि कीर्तनकार म्हणून डॉ. फटांगडे यांनी मराठी साहित्य आणि वारकरी परंपरेची आवड जोपासली. अनेक वर्षे त्यांनी या विषयाचा अभ्यास केला आणि प्रत्यक्ष वारीत सहभाग घेऊन कीर्तनकारांशी संवाद साधला. त्यांच्या या मेहनतीला आणि समर्पणाला पीएच.डी. पदवीच्या रूपाने यश मिळाले. शिक्षण आणि कीर्तन क्षेत्रातील त्यांच्या या उल्लेखनीय कामगिरीबद्दल त्यांनी आपल्या मार्गदर्शक डॉ. सीमा नाईक यांच्यासह कुटुंबीय आणि सहकाऱ्यांचे आभार मानले. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण बीड जिल्ह्यात तर पदव्यूत्तर शिक्षण पुणे विद्यापिठात झाले. आळंदी येथील सद्गगुरू जोग महाराज वारकरी शिक्षण संस्थेत डाॅ. फटांगडे यांनी वारकरी कीर्तन परंपरेचे शिक्षण घेतले आहे.

डॉ. फटांगडे यांच्या या यशाबद्दल शिक्षण क्षेत्रातील सहकारी, मान्यवर, नातेवाईक आणि मित्रपरिवाराकडून त्यांचे कौतुक आणि अभिनंदन होत आहे. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागातील प्राध्यापकांनीही त्यांच्या संशोधनाचे महत्त्व अधोरेखित केले. “डॉ. फटांगडे यांचे संशोधन वारकरी कीर्तन परंपरेच्या अभ्यासाला नवीन दृष्टिकोन देणारे आहे,” असे मत या क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी व्यक्त केले.

डॉ. दत्तात्रय फटांगडे यांना मिळालेली ही पीएच.डी. पदवी त्यांच्या कठोर परिश्रमाचे आणि वारकरी परंपरेबद्दलच्या निष्ठेचे फळ आहे. त्यांचे हे संशोधन महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज ठरेल आणि पुढील पिढीला प्रेरणा देईल. या यशाबद्दल त्यांचे सर्वत्र अभिनंदन होत असून, त्यांच्या पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छांचा वर्षाव होत आहे.