विजय लाड /कोयनानगर

सातारा: सातारा जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या निवडणुकीत पाटणच्या राजकारणाने महत्त्वाचे वळण घेतले आहे. पालकमंत्री शंभूराज देसाई यांनी पाटण सोसायटी मतदारसंघातून भाजपचे विद्यमान संचालक सत्यजितसिंह पाटणकर यांचा पराभव करीत जिल्हा बँकेच्या संचालक मंडळात प्रवेश केला आहे.

या विजयामुळे २०२१ मधील पराभवाची परतफेड झाली असून, पाटणच्या सहकारातील राजकीय समीकरणांनाही नवे वळण मिळाले आहे. लोकनेते बाळासाहेब देसाई यांच्या सहकारातील वारशाशी जोडल्या गेलेल्या देसाई घराण्याचे प्रतिनिधित्व पुन्हा जिल्हा बँकेच्या व्यासपीठावर पोहोचल्याने या निकालाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

देसाई घराण्याचा जिल्हा बँकेतील प्रतिनिधित्वाचा दीर्घकाळ खंडित राहिलेला प्रवास संपल्याची चर्चा या विजयामुळे सुरू झाली आहे.

लोकनेते बाळासाहेब देसाई- 

लोकनेते बाळासाहेब देसाई यांचे नाव पाटणच्या राजकारणात केवळ एका प्रभावी नेत्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. सहकार, शिक्षण, सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात संस्थात्मक नेतृत्व उभे करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून त्यांची ओळख आहे. सातारा जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या स्थापनेच्या प्रक्रियेतही त्यांचा महत्त्वपूर्ण संदर्भ आढळतो.

१३ नोव्हेंबर १९४८ रोजी बँकेच्या स्थापनेच्या दृष्टीने झालेल्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान त्यांनी भूषविल्याचा उल्लेख बँकेच्या इतिहासविषयक नोंदींमध्ये आढळतो. पुढे १५ ऑगस्ट १९४९ रोजी बँकेची स्थापना झाली आणि १५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी नोंदणी झाली.

त्यामुळे जिल्हा बँकेच्या स्थापनेच्या प्रक्रियेपासूनच बाळासाहेब देसाई यांचे नाव सहकार क्षेत्राशी जोडले गेले. त्यांच्या नातवाने आता याच बँकेच्या संचालक मंडळात प्रवेश केल्याने दोन पिढ्यांमधील सहकाराचा राजकीय संदर्भ पुन्हा चर्चेत आला आहे.

मतांचे पारडे २०२६ मध्ये देसाई यांच्या बाजूने झुकले

शंभूराज देसाई यांच्या या विजयाची पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी २०२१ मधील जिल्हा बँकेच्या निवडणुकीकडे पाहावे लागेल. त्या निवडणुकीत पाटण सोसायटी मतदारसंघातून सत्यजितसिंह पाटणकर यांनी ५८ मते मिळवून विजय मिळवला होता, तर शंभूराज देसाई यांना ४४ मतांवर समाधान मानावे लागले होते. अवघ्या १४ मतांच्या फरकाने झालेल्या त्या पराभवाने देसाई यांना जिल्हा बँकेच्या राजकारणापासून दूर ठेवले होते.

मात्र, पाच वर्षांनंतर त्याच मतदारसंघात निकालाचे चित्र बदलले. यावेळी देसाई यांनी ५८ मते मिळवत पाटणकर यांच्यावर विजय मिळवला. २०२१ मध्ये पाटणकरांच्या बाजूने असलेले मतांचे पारडे २०२६ मध्ये देसाई यांच्या बाजूने झुकले. त्यामुळे हा विजय म्हणजे केवळ एका निवडणुकीतील यश नसून मागील पराभवाचा राजकीय हिशेब चुकता करणारी लढत ठरली आहे.

या निवडणुकीत पाटण तालुक्यातील सहकार क्षेत्रावर कोणाचे वर्चस्व राहणार, हा प्रमुख प्रश्न होता. विधानसभा आणि स्थानिक राजकारणात शंभूराज देसाई यांचा प्रभाव असला, तरी जिल्हा बँकेतील प्रतिनिधित्वाच्या बाबतीत सत्यजितसिंह पाटणकर यांचे स्थान महत्त्वाचे होते.

विद्यमान संचालक म्हणून पाटणकर यांच्यासमोर आपले सहकारातील स्थान टिकवण्याचे आव्हान होते. दुसरीकडे, देसाई यांच्यासाठी जिल्हा बँकेत प्रवेश मिळवणे ही राजकीय प्रतिष्ठेची बाब बनली होती. त्यामुळे या लढतीकडे पाटणमधील दोन राजकीय प्रवाहांमधील प्रतिष्ठेची लढत म्हणून पाहिले जात होते.

देसाई यांनी या निवडणुकीसाठी ठरावधारकांची बांधणी, मतांचे नियोजन आणि राजकीय बेरजेचे गणित यावर भर दिला. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे मंत्री मकरंद पाटील यांची साथही या निवडणुकीत महत्त्वाची ठरल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे पाटणमधील स्थानिक लढतीला जिल्हास्तरीय राजकीय समीकरणांची जोड मिळाली.

यशराज देसाईंची निवडणुकीत सक्रिय भूमिका

देसाई यांचे पुत्र यशराज देसाई यांनीही निवडणुकीच्या प्रक्रियेत सक्रिय भूमिका बजावल्याचा उल्लेख वृत्तांतांमध्ये झाला आहे. या सर्व घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर देसाई यांनी मतदारांचा विश्वास संपादन करीत विजय मिळवला.

या विजयाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे पाटणच्या राजकारणात सत्ता आणि सहकार यांच्यातील संबंध. विधानसभा निवडणुकीत मिळणारे राजकीय यश आणि सहकारी संस्थांमधील प्रतिनिधित्व या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. सातारा जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाची संस्था आहे.

विकास सेवा सोसायट्या, शेतकऱ्यांना होणारा कर्जपुरवठा, सहकारी पतसंस्था आणि ग्रामीण भागातील आर्थिक व्यवहार यांच्याशी बँकेचा थेट संबंध आहे. त्यामुळे संचालक मंडळातील स्थान हे केवळ राजकीय प्रतिष्ठेचे पद नसून सहकार क्षेत्रातील निर्णयप्रक्रियेत सहभागी होण्याचे महत्त्वाचे व्यासपीठ आहे.

पाटणमध्ये शंभूराज देसाई यांचा राजकीय प्रभाव असतानाही जिल्हा बँकेतील प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न कायम होता. आता या विजयामुळे त्यांना तालुक्यातील सहकार क्षेत्रात थेट भूमिका घेण्याची संधी मिळाली आहे. विकास सेवा सोसायट्यांचे प्रश्न, शेतकऱ्यांना वेळेवर कर्जपुरवठा, ग्रामीण भागातील आर्थिक व्यवहार आणि सहकारी संस्थांच्या अडचणी याबाबत त्यांना बँकेच्या संचालक मंडळात भूमिका मांडता येणार आहे.

मात्र, केवळ संचालकपद मिळणे पुरेसे ठरणार नाही. या प्रतिनिधित्वाचा उपयोग पाटण तालुक्यातील शेतकरी आणि सहकारी संस्थांच्या प्रश्नांसाठी किती प्रभावीपणे होतो, यावर त्यांच्या या विजयाचे दीर्घकालीन महत्त्व ठरणार आहे.

दुसरीकडे, सत्यजितसिंह पाटणकर यांचा पराभव हा त्यांच्या सहकारातील राजकीय भूमिकेसाठी मोठा धक्का मानला जात आहे. विद्यमान संचालक म्हणून असलेले स्थान टिकवण्यात त्यांना अपयश आले. पाटण तालुक्यातील सहकार क्षेत्रात त्यांनी निर्माण केलेल्या प्रभावाला आता नव्या राजकीय परिस्थितीचा सामना करावा लागणार आहे.

या निकालानंतर आगामी काळात विकास सेवा सोसायट्या आणि इतर सहकारी संस्थांमधील राजकीय हालचालींना वेग येण्याची शक्यता आहे. पाटणमधील सहकार क्षेत्रात देसाई आणि पाटणकर यांच्यातील संघर्षाला या निकालाने नवे वळण दिले आहे.

लोकनेते बाळासाहेब देसाई यांच्या सहकारातील योगदानाचा संदर्भ आणि त्यांचे नातू शंभूराज देसाई यांचा जिल्हा बँकेतील प्रवेश हा दोन पिढ्यांना जोडणारा राजकीय क्षण ठरला आहे. मात्र, आजोबांचा वारसा आणि त्या वारशाला नव्या काळात कृतीतून पुढे नेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

जिल्हा बँकेतील प्रवेशामुळे शंभूराज देसाई यांच्यासमोर आता सहकार क्षेत्रात स्वतःची कार्यशैली आणि स्वतंत्र ठसा उमटवण्याचे आव्हान असेल. पाटणच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडलेल्या सहकारी संस्थांना बळ देणे आणि शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर ठोस काम करणे, हीच त्यांच्या नव्या जबाबदारीची खरी कसोटी ठरणार आहे.

देसाई-पाटणकर संघर्षाला नवे वळण?

२०२१ मधील पराभव, त्यानंतर पाच वर्षांची प्रतीक्षा आणि २०२६ मध्ये मिळवलेला विजय, या प्रवासाने देसाई-पाटणकर संघर्षाला नवे वळण दिले आहे. लोकनेते बाळासाहेब देसाई यांच्या सहकारातील वारशाचा संदर्भ असलेल्या जिल्हा बँकेत त्यांचे नातू शंभूराज देसाई यांनी प्रवेश केला आहे.

त्यामुळे हा निकाल केवळ पाटणच्या एका मतदारसंघापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. देसाई घराण्याचे सहकारातील पुनरागमन, २०२१ च्या पराभवाची परतफेड आणि पाटणच्या राजकीय समीकरणांतील बदल, या तिन्ही कारणांमुळे जिल्हा बँकेच्या निवडणुकीतील हा विजय आगामी काळातही चर्चेचा विषय ठरणार आहे.