Girijatmaj lenyadri: अष्टविनायकांपैकी सर्वात अद्वितीय स्थान म्हणजे जुन्नर तालुक्यातील लेण्याद्री येथील गिरिजात्मज गणपती मंदिर. डोंगराच्या कड्यावर वसलेले हे गणेशमंदिर गुहेत असल्यामुळे ते प्राचीन बौद्ध लेण्यांमध्ये गणले जाते. इथे गणेशाचे बालरूप ‘गिरिजात्मक’ स्वरूपात पूजन केले जाते. गिरिजा म्हणजेच पार्वती, आणि तिच्या उदरातून प्रकट झालेला गणेश, म्हणून त्याला गिरिजात्मज असे संबोधले जाते. स्थान व कसे पोहोचावे? लेण्याद्री हे पुण्यापासून साधारण ९५ किमी अंतरावर आहे. पुणे-नाशिक महामार्गावरून नारायणगाव मार्गे जुन्नरला जाता येते. जुन्नरपासून हे ठिकाण ७ किमी अंतरावर आहे. मुंबईहून येणाऱ्यांसाठी ठाणे-कल्याण-मुरबाड-माळशेज घाट-जुन्नर हा मार्ग सोयीस्कर आहे. एसटी बस सेवा, खासगी वाहन व टॅक्सीची सोय उपलब्ध आहे. डोंगरमाथ्यावर वसलेल्या या लेण्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी भाविकांना सुमारे ३८३ पायर्या चढाव्या लागतात. पौराणिक आख्यायिका पुराणकथेनुसार, माता पार्वतीने कठोर तप करून गणेशाला पुत्र म्हणून मिळवले. पार्वतीने लेण्याद्रीच्या डोंगरावर तपश्चर्या केली होती. तिच्या तपश्चर्येला प्रसन्न होऊन भगवान शिव आणि पार्वतीच्या उदरातून गणेश प्रकट झाले. त्यामुळे येथे प्रकटलेला गणेश ‘ गिरिजात्मज’ म्हणून ओळखला जातो. येथे गणेशाचे बालपण व्यतीत झाले, असे मानले जाते. या गुहेतच पार्वतीने गणेशाचे पालन केले आणि याच ठिकाणी त्याने सहा वर्षे घालवली. त्यामुळे भक्तांच्या मनात या ठिकाणाला विशेष स्थान आहे. मंदिर व लेण्यांची वैशिष्ट्ये गिरिजात्मज गणपती मंदिर हे गुहेत असलेले एकमेव अष्टविनायक मंदिर आहे. लेण्याद्रीच्या टेकडीवर एकूण ३० बौद्ध गुहा आहेत, ज्यापैकी आठव्या गुहेत गणेशाचे मंदिर आहे. मंदिरात जाण्यासाठी चढ चढावा लागतो, त्यामुळे मंदिर परिसरात दिवसभर उत्साही वातावरण असते. मंदिराचे गर्भगृह साधे, पण अत्यंत शांत आणि आध्यात्मिकतेने भरलेले आहे. मूर्ती ही स्वयंभू असून ती डावीकडे तोंड करून बसलेली आहे. हे वैशिष्ट्य दुर्मीळ मानले जाते कारण बहुतेक गणेशमूर्ती उजवीकडे तोंड करून असतात. गणपतीला येथे दागदागिने वा अलंकार न घालता फक्त नैसर्गिक स्वरूपात पूजा केली जाते. धार्मिक महत्त्व व उत्सव गिरिजात्मज गणपतीला ‘बालगणेश’ म्हणून ओळखले जाते. भक्त येथे गणेशाला लाडू, नैवेद्य अर्पण करतात. गणेशोत्सवाच्या काळात येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. तसेच संकष्टी चतुर्थी, माघोत्सव यावेळी विशेष पूजाविधी केले जातात. येथील एक विशेष श्रद्धा अशी आहे की, या मंदिरात ज्या भाविकाने मनापासून प्रार्थना केली, त्याची मनोकामना गणराय पूर्ण करतो. डोंगरमाथ्यावर असल्यामुळे निसर्गसौंदर्य आणि अध्यात्म यांचा एकत्र अनुभव भक्तांना मिळतो. लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज गणपती हा फक्त धार्मिकदृष्ट्या नव्हे, तर ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारशासाठीही महत्त्वाचा आहे. बौद्धकालीन लेणी, प्राचीन शिल्पकला, आणि गणेशाचे पौराणिक अस्तित्व यामुळे हे ठिकाण भक्तांसाठी आस्था आणि पर्यटन या दोन्ही दृष्टिकोनातून आकर्षणाचे केंद्र ठरले आहे. अष्टविनायक यात्रेत लेण्याद्रीचे दर्शन घेणे हे यात्रेचे समाधान मानले जाते.
