Gandhi Jayanti: दरवर्षी २ ऑक्टोबर हा दिवस देशभरात गांधी जयंती म्हणून साजरा केला जातो. २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरातमधील पोरबंदर येथे मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म झाला. पुढे त्यांना ‘महात्मा गांधी’ आणि ‘बापू’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सत्य, अहिंसा, साधेपणा आणि सामाजिक समतेचा संदेश देणारे गांधी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाचे नेते होते.

गांधींचे कार्य केवळ ब्रिटिशांविरोधातील स्वातंत्र्यलढ्यापुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील अस्पृश्यता, जातिभेद, असमानता, गरिबी आणि धार्मिक तेढ यांसारख्या प्रश्नांवरही त्यांनी सातत्याने भूमिका घेतली. त्यांच्या मते स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ ब्रिटिश सत्तेतून मुक्त होणे नव्हे, तर सामान्य माणसाला सन्मानाने जगता येणेही तितकेच महत्त्वाचे होते.

दक्षिण आफ्रिकेपासून सुरू झाला संघर्ष

भारतामध्ये मोठी भूमिका घेण्यापूर्वी गांधी दक्षिण आफ्रिकेत होते. तेथे भारतीयांवर होणारा भेदभाव त्यांनी जवळून अनुभवला. अन्यायाविरोधात त्यांनी सत्याग्रहाची पद्धत विकसित केली. हिंसेचा मार्ग न स्वीकारता सत्य आणि अहिंसेच्या माध्यमातून अन्यायाला विरोध करता येतो, असा त्यांचा विचार होता.

१९१५ मध्ये भारतात परतल्यानंतर गांधी भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय झाले. चंपारण सत्याग्रह, खेडा सत्याग्रह, अहमदाबाद मिल आंदोलन, असहकार आंदोलन, दांडी मार्च आणि भारत छोडो आंदोलन अशा अनेक चळवळींमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

दांडी मार्च आणि मिठाचा सत्याग्रह

१९३० मध्ये गांधींनी मिठाच्या कायद्याविरोधात दांडी मार्च केला. साबरमती आश्रमापासून दांडीपर्यंतचा हा प्रवास ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक कायद्याविरोधातील अहिंसक आंदोलनाचे मोठे प्रतीक ठरला. सामान्य नागरिकांनाही स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करून घेण्यात गांधींच्या आंदोलनांची मोठी भूमिका होती.

अस्पृश्यतेविरोधातही लढा

गांधींनी अस्पृश्यतेच्या प्रथेला विरोध केला. समाजातील वंचित घटकांना समान सन्मान आणि अधिकार मिळावेत, यासाठी त्यांनी काम केले. गावांचा विकास, स्वदेशी, खादी, स्वावलंबन आणि श्रमाला प्रतिष्ठा मिळावी, यावरही त्यांनी भर दिला.

फाळणीच्या काळात शांततेचा प्रयत्न

१९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाला, मात्र त्याच काळात भारताची फाळणी झाली आणि अनेक ठिकाणी धार्मिक हिंसाचार झाला. अशा परिस्थितीत गांधींनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्य आणि शांततेसाठी प्रयत्न केले. हिंसाचारग्रस्त भागात जाऊन त्यांनी उपोषण आणि संवादाच्या माध्यमातून शांततेचे आवाहन केले.

गांधींची हत्या कशी झाली?

३० जानेवारी १९४८ रोजी नवी दिल्लीतील बिर्ला हाऊसच्या परिसरात प्रार्थनेसाठी जात असताना नथुराम गोडसेने गांधींची हत्या केली. ही घटना भारताच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची आणि दुर्दैवी घटना मानली जाते. न्यायालयीन प्रक्रियेनंतर नथुराम गोडसे आणि नारायण आपटे यांना फाशीची शिक्षा झाली.

‘आजही गांधींना मारलं जातं’ म्हणजे काय?

गांधींचा मृत्यू १९४८ मध्ये झाला असला तरी त्यांच्या विचारांवर आजही सार्वजनिक चर्चेतून, राजकीय-सामाजिक मतभेदांतून आणि गांधींच्या भूमिकेच्या वेगवेगळ्या अर्थ लावण्यातून संघर्ष सुरू असल्याचे दिसते. काही जण गांधींच्या अहिंसा, धार्मिक सलोखा, सामाजिक समता आणि सत्याग्रहाच्या विचारांना महत्त्व देतात, तर काही त्यांच्या राजकीय भूमिकांवर आणि निर्णयांवर टीका करतात.

म्हणूनच ‘गांधींना आजही मारलं जातं’ हा वाक्प्रचार अनेकदा त्यांच्या व्यक्तीवर नव्हे, तर त्यांच्या विचारांना नाकारण्याच्या किंवा त्यांच्यावर होणाऱ्या वैचारिक हल्ल्यांच्या संदर्भात वापरला जातो. मात्र गांधींच्या विचारांवर टीका करणे आणि हिंसेचे समर्थन करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. गांधींच्या वारशाकडे पाहताना त्यांच्या कार्यासोबतच त्यांच्या विचारांवरील ऐतिहासिक आणि समकालीन टीकाही समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

गांधी जयंती ही केवळ एका ऐतिहासिक व्यक्तीची जयंती म्हणून साजरी करण्याचा दिवस नाही. सत्य, अहिंसा, सामाजिक समता, धार्मिक सलोखा आणि अन्यायाविरोधात शांततामय मार्गाने उभे राहण्याच्या विचारांचा आजच्या समाजात काय अर्थ आहे, याचा विचार करण्याची ही संधी आहे.