दहशतवादी संघटना आणि त्यांचे पाकिस्तानस्थित हॅंडलर सायबर ऑपरेशन्सचा वापर अजून तीव्र करण्याची शक्‍यता आहे. इंटरनेट आणि मोबाइल फोनच्या जलद प्रसारामुळे पाकिस्तानच्या इंटर-सर्व्हिसेस इंटेलिजन्सला काश्‍मीरमधील माहिती तंत्रज्ञानाच्या ताकदीची जाणीव झाली. सायबर हल्ल्यांसाठी पाकिस्तान फ्रंट गटांसह कार्य करण्यास प्राधान्य देतात. 

नेटस्काउट, एक यूएस-आधारित टेक कंपनी, तीन पाकिस्तानी कंपनीला प्रगत पर्सिस्टंट धोका गट म्हणून ओळखले जाते, जे कंपनीनुसार पाकिस्तान-समर्थीत हॅकर्स होते. पाकिस्तानी ग्रुपला ट्रान्सपरंट ट्राइब म्हटले जाते. ईमेल, मेसेज आणि फाइल्स उघडण्यासाठी क्‍लासिफाइड माहिती चोरण्यासाठी टार्गेट्‌सला प्रलोभन देण्यासाठी फिशिंगचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

एन्क्रिप्टेड कम्युनिकेशन ऍप्सचा वापर

काश्‍मीरमधील सामान्य नागरिकांमध्ये सोशल मीडिया वेगाने लोकप्रिय झाले. परिणामी, संताप आणि राग बाहेर काढण्यासाठी अनेकांना फेसबुक, यूट्यूब आणि ट्‌विटर हे नवीन चॅनेल बनले. सायबर डोमेनची क्षमता लक्षात आल्यानंतर, पाकिस्तानने आपल्या काश्‍मीर ऑपरेशन्समध्ये सायबर डोमेनमध्ये मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक केली. व्हॉट्‌सऍप, टेलिग्राम आणि सिग्नल यांसारख्या एन्क्रिप्टेड कम्युनिकेशन ऍप्लिकेशन्सचे आगमन झाले; पण त्यामुळे दहशतवादी गटांना मदतच झाली आणि सुरक्षा दलांसमोर मोठे आव्हान उभे केले. पाकिस्तान गुप्तहेर संस्था, काश्‍मीरमधील दहशतवादी गट, एन्क्रिप्टेड ऍप्लिकेशन्सचा मोठ्या प्रमाणात विघटन मोहिमा आणि हेरगिरीच्या वापरासाठी सायबर डोमेनचा वापर करते. दहशतवादविरोधी ऑपरेशन्समध्ये तांत्रिक गुप्तहेर माहितीचा सैन्याने मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. अशा तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे भारतीय सैन्याचे चकमकींमधील यशाचे प्रमाण वाढले आणि 2016 पासून भारतीय सैन्याला जबरदस्त यश मिळाले. म्हणून काही दहशतवादी गट टेलिग्राम आणि सिग्नल या ऍपकडे वळले. त्यानंतर, दहशतवाद्यांनी पाकिस्तानच्या गुप्तचर संस्थांनी डिझाइन केलेल्या अजून प्रगत ऍप्सवर स्विच केले. अनेक ऍप्स, कॅल्क्‍युलेटर, स्काइप गूगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध नाही, ज्यामुळे ते आणखी गुप्त बनतात. म्हणून दहशतवादी अशा ऍप्सकडे वळले.

तुर्की एन्क्रिप्टेड कम्युनिकेशन ऍप

अलीकडे, काश्‍मिरींनी तुर्की एन्क्रिप्टेड कम्युनिकेशन ऍप, बिप डाउनलोड केले आहे. तुर्कस्तान काश्‍मीरवर पाकिस्तानला नेहमीच पाठिंबा देतो.अनेक काश्‍मिरी फुटीरतावाद्यांना तुर्कस्तानमध्ये आश्रय आणि नोकऱ्या मिळाल्या आहेत. काश्‍मीरच्या फुटीरतावादी आणि जिहादी गटांशी तुर्कस्तानचे संबंध लक्षात घेता, गरज असेल तेव्हा अशा चॅट्‌स मिळवणे भारतीय सुरक्षा यंत्रणांसाठी खूप आव्हानात्मक असू शकते.कलम 370 रद्द केल्यानंतर इंटरनेटवर काही काळ बंदी घालण्यात आली. दहशतवादी गटांनी व्हर्च्युअल प्रायव्हेट नेटवर्क वापरून या बंदी वर मात केली. दहशतवादी गट अधिकाधिक डार्क वेबचा वापर करत आहेत, ज्यामुळे त्यांच्यावर लक्ष ठेवणे कठीण होत आहे.

विध्वंस, तोडफोड आणि हेरगिरी

सायबर ऑपरेशन्समध्ये तोडफोड, हेरगिरी आणि विध्वंस यांचा पण समावेश होतो. पाकिस्तानी सायबर जिहादी सोशल मीडिया हॅंडलची फौज चालवतात, ज्याचा वापर भारताविरुद्ध द्वेष पसरवण्यासाठी केला जातो. हल्ला करण्यासाठी ट्रोल आर्मीचा वापर केला जातो. त्यांच्यावर देशद्रोही असल्याचा आणि भारतीय गुप्तचर संस्थांसोबत काम केल्याचा आरोप असतो. पाकिस्तान सायबर जिहादी प्रॉक्‍सी ऑनलाइन ब्लॉग आणि वेबसाइट्‌स चालवतात जे नियमितपणे फुटीरतावादी आणि अतिरेकी साहित्य प्रकाशित करतात. काश्‍मीर फाइट ब्लॉग भारत समर्थक आवाजांच्या हत्या घडवून आणण्यासाठी कुप्रसिद्ध झाले होते. या ब्लॉगने नागरी हक्‍क कार्यकर्ते, थिंक टॅंक, शैक्षणिक आणि दहशतवादाला विरोध करणाऱ्या पत्रकारांमध्ये दहशत पसरवली होती. पत्रकार शुजात बुखारी यांचे नाव ब्लॉगवर आल्यानंतर त्यांची हत्या करण्यात आली. याशिवाय, सायबर ऑपरेशन्स निवडकपणे उत्तेजक चित्रे पोस्ट करून, त्यांना रिट्‌विट करून आणि हॅशटॅग चालवून भारताविरुद्धच्या जागतिक कथनाला (रनिंग हॅशटॅश) मदत देतात.

सायबर किंवा हॅकिंग हल्ल्यावर लक्ष

सायबर अटॅक अनेक प्रकारचे असतात. पासवर्ड क्रॅकिंग, सोशल इंजिनिअरिंग, सोशल मीडिया, सेवेला नकार, मध्यस्थ, मालवेअर, रॅन्समवेअर अथवा अन्य व्हायरसचा वापर, फिशिंग ईमेल्स, डाटा किंवा आयडेंटिटीची चोरी. याची व्यापकता याहून खूप मोठी आहे. भारताची “नॅशनल टेक्‍नोलॉजी रिसर्च ऑर्गनायझेशन’ ही तंत्रज्ञानाच्या मदतीने गुप्तहेर माहिती काढणारी महत्त्वाची संस्था आहे. तिच्या अंतर्गत भारताच्या दोन संस्था नॅशनल क्रिटिकल इन्फॉर्मेशन अँड इन्फ्रास्ट्रक्‍चर प्रोटेक्‍शन सेंटर आणि सायबर इमर्जन्सी रिस्पॉन्स टीम (सीईआरटी) सायबर हल्ल्यांवर किंवा हॅकिंग हल्ल्यावर लक्ष ठेवून असतात. “नॅशनल क्रिटिकल इन्फॉर्मेशन अँड इन्फ्रास्ट्रक्‍चर प्रोटेक्‍शन सेंटर’ ही संस्था देशातील राष्ट्रीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या संस्थांच्या “सायबर नेटवर्क’चे रक्षण करते. वेळोवेळी या संस्थांचे सुरक्षा ऑडिट करते आणि संस्थांमध्ये असलेल्या त्रुटी या त्यांना सांगितल्या जातात. मात्र, ज्या वेळेला सायबर हल्ला करण्यामध्ये यश मिळवतात, त्यावेळेला “कॉम्प्युटर इमर्जन्सी रिस्पॉन्स टीम’ ही लगेच कारवाई करते आणि जशी सैन्याची “क्‍विक रिऍक्‍शन टीम’ दहशतवादी हल्ल्याला लगेच प्रत्युत्तर देते, तसेच काम ही टीम करते. या संस्थेला भारताच्या “क्रिटिकल इन्फॉर्मेशन अँड इन्फ्रास्ट्रक्‍चर’चे रक्षण करण्यामध्ये बऱ्यापैकी यश मिळाले आहे.

सदैव रक्षण करणे मोठे आव्हान

देशाची सर्व प्रकारची माहिती आज संगणकांमध्येच एकत्रित केलेली असते. सायबर क्षेत्रांमध्ये रोज काहीतरी नवनवीन संशोधन केले जाते, म्हणूनच आपल्याला जसे “अँटी व्हायरस’वर रोजच संशोधन करून आपल्या संगणकाची सुरक्षा करावी लागते, तशीच कामगिरी या संस्था करत असतात. पाकिस्तान भारतावरती हल्ले करण्याकरिता रोजच नवनवीन प्रकारांचा वापर करतो आणि आपण आपले रक्षण करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु, कुठल्याही रक्षा पद्धतीला स्वतःचे सदैव रक्षण करणे हे फार मोठे आव्हान असते. म्हणूनच, आपण काश्‍मीरमध्ये जसा “सर्जिकल स्ट्राइक’ केला होता, अशाच प्रकारचा “सर्जिकल स्ट्राइक’ सायबर लढाईमध्ये पाकिस्तानवर वेळोवेळी करण्याची गरज आहे.