नवी दिल्ली : आयएएस नोकरी (सरकारी नोकरी) ही देशातील सर्वात प्रतिष्ठित नोकरींपैकी एक मानली जाते. या नोकरीत, निवृत्तीनंतरही चांगल्या पदावर राहण्याची शक्यता वाढते. त्याचमुळे आता माजी केंद्रीय सचिव अजय कुमार यांची यूपीएससी म्हणजे केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली आहे. माजी यूपीएससी अध्यक्ष प्रीती सुदान यांचा कार्यकाळ 29 एप्रिल रोजी संपला, त्यानंतर हे पद रिक्त होते. आता डॉ. अजय कुमार यांच्याकडे यूपीएससीच्या अध्यक्षपदाची धुरा देण्यात आली आहे.

डॉ. अजय कुमार हे केरळ केडरचे 1985 च्या बॅचचे भारतीय प्रशासकीय सेवा (IAS) अधिकारी आहेत. त्यांनी 23 ऑगस्ट 2019 ते 31 ऑक्टोबर 2022 पर्यंत भारत सरकारमध्ये संरक्षण सचिव म्हणून काम पाहिले. या पदावरून निवृत्त होणाऱ्या देशातील सर्वात वरिष्ठ अधिकाऱ्यांमध्ये त्यांची गणना होते. संरक्षण सचिव असताना डॉ. कुमार यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण गोष्टीमध्ये सुधारणा घडवून आणली. यामध्ये संरक्षण प्रमुख (सीडीएस) ची स्थापना, अग्निपथ योजनेचा शुभारंभ, ‘आत्मनिर्भर भारत’ संरक्षण उपक्रम आणि आयुध कारखान्यांचे कॉर्पोरेटायझेशन यांचा समावेश आहे.

यूपीएससीचे अध्यक्ष झालेले डॉ. अजय कुमार यांनी आयआयटी कानपूर येथून बी.टेक पदवी प्राप्त केली आहे. यानंतर, अवघ्या तीन वर्षांत त्यांनी अमेरिकेतील मिनेसोटा विद्यापीठातून उपयोजित अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी आणि व्यवसाय प्रशासनात पीएचडी पूर्ण केली. ते इंडियन नॅशनल अकादमी ऑफ इंजिनिअर्सचे फेलो देखील आहेत. त्यांनी केंद्र आणि राज्य सरकारच्या दोन्ही पातळीवर काम केले आहे.

केरळ सरकारमध्ये केल्ट्रॉनचे एमडी आणि प्रधान सचिव म्हणून त्यांनी कंपनीच्या पुनरुज्जीवनात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. संरक्षण मंत्रालयापूर्वी त्यांनी इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयात वरिष्ठ पद भूषवले. डिजिटल इंडिया मोहिमेअंतर्गत त्यांनी UPI, आधार, MyGov आणि सरकारी ई-मार्केटप्लेस सारख्या प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. याशिवाय, ते राष्ट्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स धोरण 2012 च्या निर्मितीचे मुख्य शिल्पकार आहेत.

UPSC च्या अध्यक्षांचे नेमके काम काय असते?

1) आयोगाचे नेतृत्व
अध्यक्ष यूपीएससीचे प्रमुख असतात आणि आयोगाच्या सर्व कामकाजाचे नेतृत्व करतात. ते आयोगाच्या धोरणांचे नियोजन आणि अंमलबजावणी यावर देखरेख ठेवतात.

2) परीक्षा आणि निवड प्रक्रिया
यूपीएससीद्वारे आयोजित केल्या जाणाऱ्या परीक्षा (जसे की सिव्हिल सर्व्हिसेस, IFS, CMS इ.) आणि निवड प्रक्रियेची जबाबदारी अध्यक्षांवर असते. यात प्रश्नपत्रिका तयार करणे, मुलाखती घेणे आणि अंतिम निवड यादी तयार करणे समाविष्ट आहे.

3) प्रशासकीय जबाबदारी
अध्यक्ष आयोगाच्या प्रशासकीय कामकाजाचे व्यवस्थापन करतात, ज्यात कर्मचारी नियुक्ती, बजेट व्यवस्थापन आणि आयोगाच्या कार्यालयांचे संनियंत्रण समाविष्ट आहे.

4) सरकारशी समन्वय
अध्यक्ष केंद्र सरकारशी समन्वय साधून यूपीएससीच्या कामकाजाला दिशा देतात. ते सरकारला भर्ती आणि निवड प्रक्रियेबाबत सल्ला देतात.

5) निष्पक्षता आणि पारदर्शकता
अध्यक्ष यूपीएससीच्या प्रक्रियेत निष्पक्षता, पारदर्शकता आणि उच्च नैतिक मानके राखण्यासाठी जबाबदार असतात.

6) बैठकांचे अध्यक्षपद
आयोगाच्या बैठका आणि चर्चांचे अध्यक्षपद भूषवणे, तसेच महत्त्वाचे निर्णय घेणे.

7) सल्लागार भूमिका
केंद्र सरकारला सिव्हिल सेवा, पदोन्नती, आणि अनुशासनात्मक बाबींवर सल्ला देणे.

थोडक्यात, यूपीएससीचे अध्यक्ष आयोगाच्या सर्वसमावेशक कामकाजाचे नेतृत्व करतात, निष्पक्ष आणि कार्यक्षम निवड प्रक्रिया सुनिश्चित करतात आणि केंद्र सरकारच्या सिव्हिल सेवांच्या भर्तीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.