Satyashodhak Samaj: जात, धर्म, लिंग आणि सामाजिक भेदभावाविरोधात आवाज उठवत समानतेचा विचार समाजासमोर ठेवणाऱ्या महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी पुण्यात सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. या ऐतिहासिक घटनेला आज 153 वर्षे पूर्ण झाली आहेत. समाजातील अन्याय आणि विषमता दूर करून सर्वांना समान हक्क आणि सन्मान मिळावा, हा सत्यशोधक समाजाच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता.

19व्या शतकातील समाजव्यवस्थेत जातिभेद, अस्पृश्यता आणि स्त्री-पुरुषांमधील असमानता मोठ्या प्रमाणात होती. अशा काळात महात्मा फुले यांनी या व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित केले. जन्मावर आधारित उच्च-नीचतेला विरोध करत त्यांनी शूद्र, अतिशूद्र, महिला आणि वंचित समाजघटकांच्या शिक्षणासाठी आणि हक्कांसाठी काम केले. सत्यशोधक समाजाच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक आणि धार्मिक क्षेत्रात समानतेचा विचार पुढे नेला.

सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेच्या वेळी ‘सत्यशोधक समाज’ हे नाव निश्चित करण्यात आले. सत्याचा शोध घेणे आणि सार्वजनिक जीवनात सत्याचा आग्रह धरणे, हा या नावामागचा विचार होता. पुण्यात 24 सप्टेंबर 1873 रोजी झालेल्या बैठकीत या संस्थेची स्थापना झाली.

‘सर्वसाक्षी जगत्पती, नकोच त्याला मध्यस्थी’ हा विचारही सत्यशोधक समाजाच्या भूमिकेशी जोडलेला होता. माणूस आणि ईश्वर यांच्यात मध्यस्थाची गरज नाही, अशी भूमिका फुले यांनी मांडली. धर्माच्या नावावर होणारे शोषण आणि अंधानुकरण याला त्यांनी विरोध केला. त्यांचा भर तर्क, विचार आणि माणुसकीवर होता.

महात्मा फुले यांचे कार्य केवळ सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी शिक्षणाला समाजबदलाचे महत्त्वाचे साधन मानले. विशेषतः मुलींच्या शिक्षणासाठी त्यांनी आणि सावित्रीबाई फुले यांनी मोठे काम केले. शेतकरी, कामगार आणि समाजातील वंचित घटकांच्या प्रश्नांवरही त्यांनी भूमिका घेतली. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, फुले यांनी सामाजिक आणि आर्थिक विषमता कमी करण्यासाठी तसेच गरीब, शेतकरी आणि वंचित घटकांच्या उन्नतीसाठी आयुष्यभर काम केले.

फुले यांच्या विचारांमध्ये ‘एकमय समाज’ ही संकल्पना महत्त्वाची होती. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला समान माणूस म्हणून पाहिले जावे, ही त्यामागची भूमिका होती. कोणत्याही एका जातीचा किंवा धर्माचा द्वेष करण्याऐवजी चुकीच्या प्रथा आणि अन्यायाला विरोध करणे, हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वाचा भाग होता.

आज सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेला 153 वर्षे पूर्ण झाली असली, तरी समानता, शिक्षण, सामाजिक न्याय आणि माणुसकीचे प्रश्न अजूनही चर्चेत आहेत. त्यामुळे महात्मा फुले यांच्या विचारांकडे केवळ इतिहास म्हणून न पाहता, त्या विचारांचा आजच्या समाजाशी संबंध समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.

सत्यशोधक समाजाने मांडलेला सत्य, समता आणि सामाजिक न्यायाचा विचार हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक सुधारणांच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. महात्मा फुले यांनी मांडलेल्या या विचारांची आठवण ठेवत भेदभावमुक्त आणि समानतेवर आधारित समाज घडवण्याचा प्रयत्न करणे, हीच त्यांच्या कार्याला खरी आदरांजली ठरू शकते.