– डॉ. रिता शेटीया

क्‍लॉडिया गोल्डिन यांच्या संशोधनातून श्रमिक बाजारातील लिंगभेद यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. त्यासाठी त्यांना अर्थशास्त्रातील “नोबेल’ मिळाला.

रॉयल स्वीडिश ऍकॅडमी ऑफ सायन्सेसकडून अल्फ्रेड नोबेलच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार 2023 (मेमरी इन इकॉनॉमिक सायन्सेसमधील स्वेरिजेस रिक्‍सबॅंक पुरस्कार) हार्वर्ड विद्यापीठातील अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक क्‍लॉडिया गोल्डिन यांना महिलांच्या श्रम बाजाराच्या परिणामांबद्दलची आमची समज पुढे नेण्यासाठी किंवा विकसित करण्यासाठी जाहीर झाला आहे. त्यांच्या संशोधनातून त्यांनी श्रमिक बाजारातील लिंगभेद यावर प्रकाश टाकला आहे. श्रम बाजारात महिलांची भूमिका समजून घेणे समाजासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. 1969 ते 2022 पर्यंत अर्थशास्रात एकूण 54 नोबेल पारितोषिकं देण्यात आली आहेत. आतापर्यंत केवळ दोनच महिलांना या क्षेत्रातील नोबेल पारितोषिक मिळण्याचा मान मिळालेला आहे.

2009 मध्ये एलिनॉर ऑस्ट्रॉम आणि 2019 मध्ये एस्थर डफ्लो यांना त्यांच्या अर्थशास्रातील असाधारण योगदानाबद्दल नोबेल पारितोषिक देण्यात आले. क्‍लॉडिया गोल्डिन हा पुरस्कार मिळविणाऱ्या तिसऱ्या महिला आहेत. “महिलांची श्रमातील भूमिका समजून घेणे समाजासाठी महत्त्वाचे आहे. क्‍लॉडिया गोल्डिनच्या ग्राउंडब्रेकिंग संशोधनामुळे आम्हाला आता अंतर्निहित घटकांबद्दल आणि भविष्यात कोणत्या अडथळ्यांना सामोरे जावे लागेल याबद्दल बरेच काही माहीत झाले आहे’, असे अर्थशास्त्रातील पुरस्कारासाठी नेमण्यात आलेले समितीचे अध्यक्ष जेकोब स्वेन्सन म्हणतात. “गोल्डिन यांचे आर्थिक समानता सुधारण्यासाठीचे समर्पण हे आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी आहे’, असे युरोपियन सेंट्रल बॅंकेच्या अध्यक्षा क्रिस्टीन लागार्डे यांनी सांगितले.

क्‍लॉडिया गोल्डिन या हार्वर्ड विद्यापीठातील अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक आहेत. अमेरिकन अर्थव्यवस्थेतील एक आर्थिक इतिहासकार आणि कामगार अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून कार्य करत असताना त्यांनी केलेले संशोधन हे भूतकाळाच्या दृष्टिकोनातून वर्तमानाचा अर्थ लावणारे आहे. त्यांनी रिअर अँड फॅमिली, अ सेंच्युरी ऑफ वुमन- द लॉंग जर्नी टूवर्ड इक्‍विटी ही पुस्तके लिहिली आहेत. 1989 ते 2017 या काळात त्या एनबीईआर च्या डेव्हलपमेंट ऑफ यूएस इकॉनॉमी प्रोग्रामच्या संचालक होत्या. गोल्डिन यांनी केलेल्या संशोधनामध्ये महिलांची श्रमशक्‍ती, लिंग भेदानुसार कमाईतील तफावत, उत्पन्न असमानता, तांत्रिक बदल, शिक्षण आणि इमिग्रेशन यांसह विविध विषयांचा अभ्यास त्यांनी केला आहे. महिलांवरील ऐतिहासिक कार्यासाठी त्या प्रसिद्ध आहेत.

त्या क्षेत्रातील सर्वात प्रभावशाली पेपर्समध्ये महिलांच्या करिअर आणि कुटुंबाच्या शोधाचा इतिहास, उच्च शिक्षणातील सहशिक्षण, महिलांच्या करिअरवर आणि लग्नाच्या निर्णयांवर गर्भनिरोधक गोळीचा प्रभाव, लग्नानंतरचे महिलांचे आडनाव हे सामाजिक निर्देशक, बहुसंख्य महिला आता पदवीधर असल्याने महिलांच्या रोजगाराचे नवीन जीवनचक्र सुरू झाले आहे. क्‍लॉडिया गोल्डिनने शतकानुशतके महिलांची कमाई आणि महिलांचा श्रमिक बाजारातील सहभागाचा पहिला सर्वसमावेशक लेखाजोखा प्रदान करण्याचे काम केले आहे. त्यांच्या संशोधनातून बदलाची कारणे आणि उरलेल्या लिंग अंतराचे मुख्य स्रोत उघड झाले. त्यांच्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की जागतिक श्रम बाजारात महिलांचे प्रतिनिधित्व खूपच कमी आहे आणि जेव्हा त्या काम करतात तेव्हा त्या पुरुषांपेक्षा कमी कमावतात. क्‍लॉडिया गोल्डिनने संग्रहणांचा शोध घेतला आहे आणि यूएस मधून 200 वर्षांपेक्षा जास्त जुनी माहिती गोळा केली आहे,

ज्यामुळे त्यांनी वेळोवेळी कमाई आणि रोजगार दरांमधील लिंग फरक कसा आणि का बदलला आहे हे दाखविले आहे. त्यांच्या संशोधनातून हे दिसून आले की, या संपूर्ण कालावधीत श्रमिक बाजारपेठेतील महिलांच्या सहभागाचा कल वाढला नाही, तर त्याऐवजी ण आकाराचा वक्र बनतो, हे गोल्डिनने दाखवून दिले. एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात शेतकरी ते औद्योगिक समाजात बदल झाल्यामुळे विवाहित महिलांचा सहभाग कमी झाला, परंतु नंतर विसाव्या शतकात, स्त्रियांच्या शिक्षणाची पातळी सतत वाढत गेली आणि त्याचबरोबर सेवा क्षेत्रामध्ये झालेली वाढ. बहुतेक उच्च उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये शिक्षणाची पातळी आता पुरुषांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. गोल्डिनने दाखवून दिले की गर्भनिरोधक गोळ्याच्या प्रवेशाने करिअर नियोजनासाठी नवीन संधी देऊन या क्रांतिकारी बदलाला गती देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

विसाव्या शतकात आधुनिकीकरण, आर्थिक वाढ आणि नोकरदार महिलांचे वाढते प्रमाण असूनही, दीर्घकाळासाठी महिला आणि पुरुष यांच्यातील कमाईतील अंतर फारच कमी झाले. गोल्डिनच्या मते, शैक्षणिक निर्णय, जे आयुष्यभर करिअरच्या संधींवर परिणाम करतात, ते तुलनेने तरुण वयात घेतले जातात. जर तरुण स्त्रियांच्या अपेक्षा मागील पिढ्यांच्या अनुभवांवर आधारित असतील- उदाहरणार्थ, त्यांच्या माता, ज्या मुले मोठी होईपर्यंत पुन्हा कामावर रुजू झाल्या नाहीत तर विकास मंद होईल. ऐतिहासिकदृष्ट्या, शिक्षण आणि व्यावसायिक निवडींमधील फरकांद्वारे कमाईतील लिंग अंतराचे स्पष्टीकरण केले जाऊ शकते.

तथापि, गोल्डिनने दाखवून दिले आहे की या कमाईतील फरकाचा मोठा भाग आता एकाच व्यवसायातील महिलांमध्ये आहे आणि तो मोठ्या प्रमाणात पहिल्या मुलाच्या जन्मानंतर उद्‌भवतो. जर नियोक्‍त्यांनी कर्मचाऱ्यांना कामाचे तास निवडण्यात अधिक लवचिकता दिली तर पुरुष आणि महिलांमधील वेतनातील फरक कमी होऊ शकतो. आरोग्यसेवा आणि तंत्रज्ञानासारख्या अधिक लवचिक वेळापत्रक असलेल्या उद्योगांमध्ये वेतनातील तफावत कमी दिसून येते. हेही त्यांनी त्यांच्या संशोधनातून दाखवून दिले.