पुणे – प्राणीमात्रांमध्ये सर्वाधिक असुरक्षित पक्षी असल्याचे ‘रेस्क्यू’ (आरईएसक्यु) ने दिलेल्या ताज्या अहवालातून दिसून आले आहे. गेल्या वर्षी पुणे आणि नाशिक या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये पाच हजार ७३४ वन्य प्राण्यांना मदत करण्यात आली होती. त्यापैकी तीन हजार ४५७ (६१ टक्के) हे पक्षी होते.

‘रेस्क्यू’ (आरईएसक्यु) चॅरिटेबल ट्रस्टच्या ताज्या वार्षिक आहवालातून समोर आले आहे. यातील बहुतांश पक्ष्यांना मांझा इजा, अपघाती जखम किंवा विजेचा धक्का बसला. जमीन वापराच्या पद्धतींमध्ये बदल, प्राण्यांच्या अधिवासावरील अतिक्रमण आणि इतर काही घटक देखील दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये मानव-प्राणी संघर्ष वाढण्यास कारणीभूत आहेत, असे अहवालात स्पष्ट झाले आहे.

मागील वर्षी चार हजारपेक्षा अधिक प्राण्यांवर उपचार

मागील वर्षी पुणे जिल्ह्यातील चार हजार ९३६ वन्य प्राण्यांना बचाव, वैद्यकीय उपचार, पुनर्मिलन आणि आजीवन काळजी यासह मदत देण्यात आली होती, तर नाशिक जिल्ह्यातील ७९८ वन्य प्राण्यांना मदत देण्यात आली होती. प्राण्यांमध्ये पक्षी, सस्तन प्राणी आणि सरपटणारे प्राणी समाविष्ट होते. परंतु बहुतेक प्राणी, पक्षी होते. किंगफिशर, घुबड आणि ब्राह्मणी पतंग हे काही पक्षी उपचारासाठी दाखल करण्यात आले होते.

संकटात सापडलेल्या प्राण्यांची माहिती सहसा वन विभाग आणि रेस्क्यू सिटीद्वारे प्रदान केलेल्या हेल्पलाइन क्रमांकांवर दिली जाते. पोलीस, अग्निशमन दल, सीमाशुल्क आणि इतर सरकारी संस्थांसह विविध विभागांद्वारे देखील त्यांची नोंद केली जाते. यातील अनेक प्राण्यांना जमिनीवर केलेल्या ऑपरेशनमध्ये वाचवले जाते. काहीवेळा, प्राणी थेट व्यक्तींद्वारे उपचारासाठी आणले जातात. या सर्व प्राण्यांना बावधन येथील उपचार केंद्रात दाखल करून वनविभागाच्या संमतीने आरईएसक्यू टीमने त्यांची काळजी घेतली आहे.

त्रासदायक परिस्थितींत रस्ते अपघात, अनाथ प्राणी, मानवी वस्तीत प्रवेश करणारे प्राणी, मानव-प्राणी संघर्ष, वन्य किंवा भटक्या प्राण्यांचे हल्ले, प्राणी विहिरीत पडणे किंवा सापळ्यात अडकणे यांचा समावेश होतो. ताज्या वार्षिक अहवालानुसार, पक्ष्यांव्यतिरिक्त एक हजार ०८६ सस्तन प्राणी आणि एक हजार १९१ सरपटणारे प्राणी रेस्क्यू सुविधेत दाखल झाले. यातील काही प्राण्यांना अल्प कालावधीसाठी निरीक्षणात ठेवल्यानंतर पुन्हा जंगलात सोडण्यात आले, तर काहींवर उपचार सुरू आहेत, अशी माहिती रेस्क्यूचे वन्यजीव व्यवस्थापनाचे संचालकांनी दिली.

तुलनात्मक डेटाने हे देखील अधोरेखित केले आहे की, गेल्या दोन वर्षांत, नोंदवलेल्या वन्य प्राण्यांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. २०२१ मध्ये १ हजार ८६८ वन्य प्राण्यांना मदत देण्यात आली होती. तर २०२२ मध्ये तीन हजार ०११ वन्य प्राण्यांना हस्तक्षेपाची गरज होती. तथापि, गेल्या दोन वर्षांत पक्ष्यांना सर्वाधिक त्रास झाला आहे.

पुणे वन विभागाचे वन्यजीव वॉर्डन आदित्य परांजपे म्हणाले, “गेल्या वर्षी अशा अनेक घटना घडल्या ज्यामध्ये झाडे तोडून संपूर्ण पक्षी वसाहती नष्ट झाल्या. पूर्वी कात्रज आणि चिंचवड येथील सुविधांवर प्राण्यांच्या त्रासाबद्दल फोन येत असत. मात्र, या सुविधांना असे कॉल येणे बंद झाले आहे. त्यामुळे जनावरांची थेट RESQ सुविधेकडे तक्रार केली जात आहे. परिणामी, आम्ही नोंदवलेल्या घटनांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. आम्हाला आता अशा घटनांचा रिअल-टाइम डेटा मिळत असल्याने, यामुळे आम्हाला त्रासदायक परिस्थितींचे स्पष्ट चित्र मिळण्यास मदत होईल. भविष्यात, हे केवळ संशोधनातच नाही तर धोरणात्मक निर्णय घेण्यासही मदत करेल.”

पुणे जिल्ह्यात गेल्या तीन वर्षांत जनावरांच्या त्रासाच्या घटना

वर्ष – सन २०२१ – २०२२ – २०२३

पक्षी – १,००९ – १,४८८ – ३,४५७

सरपटणारे प्राणी – ५२७ – ७८१ – १,१९१

सस्तन प्राणी – ३३२ – ७४२ – १,०८६

एकूण – १,८६८ – ३,०११ – ५,७३४

(सन २०२३ मध्ये पुणे आणि नाशिक या दोन्ही ठिकाणी नोंदवलेल्या घटना)