…त्यांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांचे स्मरण करताना मन भावनांनी दाटून येते आहे. नियतीने २८ जानेवारी, २०२६ रोजी बारामतीजवळील विमान अपघातात त्यांना आपल्यातून हिरावून नेले, असे असले तरी त्यांच्या कार्याची उंची, विकासाचा ध्यास आणि जनतेशी असलेले जिव्हाळ्याचे नाते हे काळाच्या पलीकडे जाणारे आहे. व्यक्ती नश्वर असते; पण विचार, कार्य आणि प्रेरणा अमर असतात. 

आदरणीय अजितदादांच्या जीवनाचा अर्थही हाच होता. खरतर इतिहासाचा विचार करता काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, त्यांचे अस्तित्व केवळ त्यांनी भूषविलेल्या पदांमुळे मोठे होत नाही; तर त्यांनी समाजाच्या मनावर उमटविलेल्या कार्याच्या ठशामुळे त्यांचे स्थान अजरामर होते. सत्ता, संघर्ष, निर्णयक्षमता, लोकाभिमुखता आणि विकासाची अखंड ओढ या गुणांचा संगम ज्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो, त्या नेतृत्वाची आठवण काळाच्या ओघातही अधिक गडद होत जाते. महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात अशीच ओळख निर्माण करणारे नाव म्हणजे अजितदादा पवार.

आदरणीय अजितदादा पवार यांचा जन्म एका राजकीय परंपरा लाभलेल्या कुटुंबात झाला. आदरणीय शरदचंद्र पवार यांच्या सहवासात त्यांचे बालपण गेले. राजकारणाची प्राथमिक शिकवण घरातून मिळाली; परंतु केवळ वारसा पुरेसा नसतो, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध केले. स्वकर्तृत्व, अभ्यास, परिश्रम आणि जनसंपर्क यांच्या जोरावर त्यांनी स्वतःचे स्वतंत्र नेतृत्व उभे केले.

‘वारसा मिळू शकतो; पण विश्वास कमवावा लागतो,’ हे त्यांनी आपल्या संपूर्ण राजकीय प्रवासातून दाखवून दिले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे कामाचा अफाट वेग. वेळेचे काटेकोर नियोजन, निर्णयक्षमता, प्रशासनावरील मजबूत पकड आणि विकासकामांबाबतचा आग्रह यामुळे ते महाराष्ट्राच्या राजकारणातील प्रभावी प्रशासक म्हणून ओळखले गेले. कोणतेही काम हाती घेतल्यानंतर ते पूर्णत्वास नेण्याची त्यांची वृत्ती सर्वपरिचित होती. अधिकारी असोत, लोकप्रतिनिधी असोत किंवा सामान्य नागरिक प्रत्येकाला त्यांच्या कामकाजातील शिस्त अनुभवायला मिळत असे.

सामान्य माणसांच्या प्रश्नांशी त्यांची असलेली बांधिलकी हे त्यांच्या नेतृत्वाचे आणखी एक वैशिष्ट्य होते. ग्रामीण भागातील शेतकरी, कष्टकरी, महिला, युवक, विद्यार्थी, कामगार यांचे प्रश्न त्यांनी सातत्याने ऐकले आणि सोडविण्याचा प्रयत्न केला.

सत्ता ही लोकसेवेचे साधन आहे, अशी त्यांची धारणा होती. त्यामुळे सत्ता असो किंवा विरोधी पक्षाची भूमिका विकासकामांबाबत त्यांची भूमिका नेहमीच ठाम राहिली. अजितदादांनी कृषी, जलसंपदा, पाटबंधारे, ग्रामविकास, ऊर्जा, अर्थ, नियोजन, पाणीपुरवठा, स्वच्छता अशा अनेक महत्त्वाच्या खात्यांची जबाबदारी सांभाळली.

प्रत्येक खात्यात त्यांनी कार्यक्षमतेचा ठसा उमटविण्याचा प्रयत्न केला. विशेषतः जलसंपदा आणि पाटबंधारे विभागात काम करताना त्यांनी पाण्याचे महत्त्व ओळखून सिंचन प्रकल्प, जलसंधारण, कालव्यांचे जाळे आणि शेतीला पाणी उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला. पाणी हा केवळ नैसर्गिक संसाधन नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे, ही त्यांची भूमिका होती.

ग्रामीण महाराष्ट्राचा विकास हा त्यांच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू होता. सहकार चळवळ, साखर कारखाने, दूध व्यवसाय, पतसंस्था, कृषी प्रक्रिया उद्योग, फलोत्पादन, पशुपालन, कुक्कुटपालन अशा विविध माध्यमांतून ग्रामीण अर्थव्यवस्था सक्षम करण्याचा त्यांनी ध्यास घेतला. ‘शेतकऱ्याचा मुलगा रोजगार मागणारा नव्हे, तर रोजगार देणारा उद्योजक झाला पाहिजे,’ हा त्यांचा विचार अनेकांना प्रेरणा देणारा ठरला.

ग्रामविकासासोबतच शहरी विकासालाही त्यांनी समान महत्त्व दिले. आधुनिक रस्ते, पाणीपुरवठा, स्वच्छता, सार्वजनिक वाहतूक, उद्याने, क्रीडांगणे, नागरिक सुविधांचा विस्तार या क्षेत्रात त्यांनी सातत्याने काम केले. शहरांचा विकास आणि गावांचा विकास यामध्ये दरी निर्माण होऊ नये, ही त्यांची भूमिका होती. संतुलित विकासाची संकल्पना त्यांनी आपल्या कार्यातून मांडली.

स्वच्छता ही केवळ सरकारी योजना नसून सामाजिक संस्कार आहे, असे ते मानत. ग्रामस्वच्छता, शौचालय उभारणी, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, घनकचरा व्यवस्थापन, वृक्षारोपण, पर्यावरण संवर्धन यांसारख्या उपक्रमांमध्ये त्यांनी सातत्याने पुढाकार घेतला. स्वच्छ गाव, सुंदर गाव आणि निरोगी समाज ही त्यांची विकासाची व्यापक संकल्पना होती. अर्थमंत्री म्हणून त्यांनी राज्याच्या आर्थिक शिस्तीवर विशेष भर दिला.

विकासकामांसाठी निधी उपलब्ध करून देताना आर्थिक जबाबदारीचे भान राखण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. अर्थसंकल्प हा केवळ आकड्यांचा दस्तऐवज नसून सामान्य माणसाच्या जीवनमानात बदल घडविण्याचे साधन आहे, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता. शिक्षण क्षेत्राविषयी त्यांना विशेष आस्था होती. दर्जेदार शिक्षण, कौशल्याधारित अभ्यासक्रम, व्यावसायिक शिक्षण, ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी संधी, शैक्षणिक संस्थांचा विकास या विषयांवर ते सातत्याने बोलत.

शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यामुळे विविध शैक्षणिक संस्थांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रोत्साहन दिले. सांस्कृतिक क्षेत्राशीही त्यांचे जिव्हाळ्याचे नाते होते.

मराठी भाषा, साहित्य, नाट्य, लोककला, तमाशा, संगीत, कलाकारांचे प्रश्न यांविषयी ते संवेदनशील होते. साहित्य संमेलनांना उपस्थित राहणे, नवोदित लेखकांना प्रोत्साहन देणे, सांस्कृतिक संस्थांना मदत करणे आणि कलावंतांच्या सन्मानासाठी योजना राबविण्याचा प्रयत्न करणे हे त्यांच्या कार्याचे महत्त्वाचे पैलू होते.

क्रीडा क्षेत्राबद्दलही त्यांना विशेष प्रेम होते. कबड्डी, कुस्ती आणि ग्रामीण खेळांना त्यांनी प्रोत्साहन दिले. ग्रामीण भागातील खेळाडूंना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी आवश्यक सुविधा निर्माण करण्यावर भर दिला. क्रीडा ही युवकांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाची शाळा आहे, असे ते नेहमी म्हणत. त्यांच्या राजकीय जीवनात अनेक चढ-उतार आले. टीका झाली, आरोप झाले, संघर्ष आले; परंतु प्रत्येक वेळी त्यांनी जनतेसमोर उभे राहून आपली भूमिका मांडली. संकटांना न घाबरणारे, निर्णय घेण्यास मागेपुढे न पाहणारे आणि विरोध झेलण्याची तयारी असलेले नेतृत्व म्हणून त्यांची प्रतिमा निर्माण झाली.

आज त्यांच्या स्मृतींकडे पाहताना अनेकांना त्यांचा रोखठोक स्वभाव, कामाचा वेग, अधिकाऱ्यांना दिलेल्या स्पष्ट सूचना, सभागृहातील अभ्यासपूर्ण मांडणी, कार्यकर्त्यांशी असलेला जिव्हाळा आणि विकासासाठीची अस्वस्थता आठवते.

एखाद्या नेत्याची खरी ओळख त्याच्या भाषणांपेक्षा त्याच्या कामांत असते. आदरणीय अजितदादांनी ही ओळख आपल्या कृतीतून निर्माण केली. २८ जानेवारी, २०२६ रोजी त्यांच्या आकस्मिक निधनाने महाराष्ट्राने एक कार्यक्षम प्रशासक, विकासाचा ध्यास घेतलेला नेता आणि लाखो कार्यकर्त्यांचा आधारवड गमावला. त्या घटनेनंतर राज्यभर उमटलेली शोकभावना ही केवळ एका राजकारण्याविषयी नव्हती; ती एका काम करणाऱ्या नेतृत्वाविषयी होती. अनेक अपूर्ण स्वप्ने, अनेक सुरू असलेले विकासप्रकल्प आणि असंख्य कार्यकर्त्यांच्या आठवणी त्यांच्या नावाशी कायमच्या जोडल्या गेल्या.

आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांना स्मरतो आहोत. व्यक्ती गेली असली, तरी तिचे विचार, कार्य आणि प्रेरणा पुढील पिढ्यांना दिशा देत राहतात. विकासासाठीची निष्ठा, प्रशासनातील कार्यक्षमता, जनतेशी असलेली बांधिलकी, ग्रामीण भागाविषयीची आत्मीयता आणि महाराष्ट्राला सक्षम, समृद्ध व प्रगत करण्याचा ध्यास हा त्यांच्या कार्याचा खरा वारसा आहे.

एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य किती वर्षांचे होते, यापेक्षा त्या आयुष्याने समाजाला किती प्रेरणा दिली, हे अधिक महत्त्वाचे असते. अजितदादा पवार यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना त्यांच्या कार्यातील सकारात्मक मूल्ये जपणे, विकासाला प्राधान्य देणे, लोकहिताला केंद्रस्थानी ठेवणे आणि समाजाच्या प्रगतीसाठी निष्ठेने कार्य करणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

आज त्यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने आपण कृतज्ञतेने एवढेच म्हणू शकतो. ‘नेते जातात, पण त्यांची स्वप्ने जिवंत राहतात. व्यक्ती संपते, पण विकासाचा विचार कधीच संपत नाही. अशा विकासपुरुषाला, जनतेच्या मनातील आदरणीय अजितदादांना विनम्र अभिवादन!’

अॅड. संदीप कदम
मानद सचिव, पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ, पुणे
अधिसभा सदस्य, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, पुणे