बेंगळुरू – भारताने नुकतेच चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर चांद्रयान-3 चे यशस्वी सॉफ्ट लॅंडिंग केले आहे. यानंतर इस्रो आता सूर्य मोहिमेसाठीही सज्ज झाले आहे. उद्यापासून, 2 सप्टेंबर रोजी श्रीहरिकोटा येथून आदित्य-एल1 लॉंच होईल. सूर्याचा अभ्यास करणे हा या मोहिमेचा उद्देश आहे. शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की भारताच्या पहिल्या सौर मिशन आदित्य-एल 1 ने गोळा केलेल्या डेटाचे विश्‍लेषण केल्यानंतर त्यांना सूर्याचा भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्याबद्दल नवीन माहिती मिळेल.

येत्या काही दशकांमध्ये पृथ्वीवरील संभाव्य हवामान बदल समजून घेण्यासाठी हा डेटा अत्यंत महत्त्वाचा असेल असे सौर शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे. सौर भौतिकशास्त्रज्ञ प्रोफेसर दिपंकर बॅनर्जी यांनी सांगितले की, हे मिशन लॅग्रॅन्गियन पॉइंट 1 वर पाठवायचे आहे. पृथ्वीपासून या बिंदूचे अंतर सुमारे 1.5 दशलक्ष किमी आहे. तेथून डेटा संकलित केल्यानंतर तो अवकाशात असलेल्या कोणत्यातरी प्लॅटफॉर्मवरून (बिंदू) शास्त्रज्ञांपर्यंत येईल.

प्रोफेसर दीपंकर बॅनर्जी हे नैनिताल येथील आर्यभट्ट रिसर्च इन्स्टिट्यूट ऑफ ऑब्झर्वेशनल सायन्सेसचे संचालक आहेत. ही केंद्र सरकारच्या अखत्यारीतील स्वायत्त संस्था आहे. दहा वर्षांपूर्वीपासून या मिशनची कल्पना करणाऱ्या टीमचा महत्त्वाचा भाग बॅनर्जी आहेत.
पृथ्वीवरील आपले अस्तित्व किंवा जीवन हे मुळात आपल्या सर्वात जवळचा तारा असलेल्या सूर्याच्या अस्तित्वामुळे आहे.

पृथ्वीवरील सर्व ऊर्जा सूर्यापासून येते. अशा स्थितीत, भविष्यात देखील तेच किरणोत्सर्ग उत्सर्जित करेल (जसे आता आहे) किंवा त्यात काही बदल होऊ शकतो का, हे समजून घेणे आवश्‍यक आहे. भविष्यात सूर्याने तेवढीच ऊर्जा उत्सर्जित केली नाही तर त्याचा आपल्या हवामानावर मोठा परिणाम होईल. आदित्य एल-1 कडून प्राप्त झालेल्या डेटामुळे आम्हाला हे समजणे सोपे होईल. जर लॅग्रॅन्गियन बिंदूपासून सूर्याचे दीर्घकाळ निरीक्षण केले जाऊ शकते, तर सूर्याचा इतिहास देखील समजू शकतो, जो आतापर्यंत मानवजातीला अज्ञात आहे.

यापूर्वी असे आढळून आले आहे की दर 11 वर्षांनी सूर्याच्या चुंबकीय क्रियेत बदल होतो, ज्याला सौरचक्र म्हणतात. कधीकधी सौर वातावरणाच्या चुंबकीय क्षेत्रामध्ये तीव्र बदल देखील होतात, परिणामी ऊर्जेचा प्रचंड स्फोट होतो ज्याला सौर वादळे म्हणतात.
सूर्याच्या बाहेरील भागात (कोरोना) मजबूत चुंबकीय क्षेत्र आहे.

हे गरम प्लाझ्मा मर्यादित करते. विशिष्ट वेळी ते आंतरग्रहीय मध्यम बबलमध्ये वायू आणि चुंबकीय क्षेत्र सोडते ज्याला कोरोनल मास इजेक्‍शन म्हणतात. कोरोनल वस्तुमान उत्सर्जन आंतरग्रहीय माध्यमातून प्रवास करत असल्याने, ते सर्व दिशांनी प्रवास करू शकतात. कोरोनल मास इजेक्‍शनच्या परिणामांमुळे उपग्रह थेट प्रभावित होतात. चंद्रासह इतर ग्रहांवरही सौर वादळांचा प्रभाव पडतो.

अशा स्थितीत अवकाशातील आपल्या मालमत्तेचे रक्षण करण्यासाठी अवकाशातील खगोलीय अंदाजाची गरज आहे. आदित्य-एल1 कडील डेटाच्या मदतीने हे अंदाज सुधारले जाऊ शकतात. इस्रोचे अंतराळ यान शास्त्रज्ञांना पृथ्वीच्या हवामानाचा लपलेला इतिहास शोधण्यात मदत करू शकते कारण सौर क्रियाकलापांचा ग्रहाच्या वातावरणावर परिणाम होतो.