Fetal Surgery: दिल्ली AIIMS चा ऐतिहासिक पराक्रम! गर्भातच बाळाच्या मणक्याची यशस्वी शस्त्रक्रिया
Fetal Surgery गर्भातील बाळाला 'मायलोमेनिंगोसील' (Myelomeningocele) हा जन्मजात आजार होता. हा स्पायना बिफिडा या आजाराचा गंभीर प्रकार आहे. या स्थितीत बाळाच्या मणक्याच्या हाडांमध्ये पूर्णपणे बंद न झालेली जागा राहते. त्यातून मणक्याचा काही भाग आणि त्याला संरक्षण देणाऱ्या झिल्ल्या बाहेर येतात.

Fetal Surgery: वैद्यकीय क्षेत्रात दिल्लीतील अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेने (AIIMS) एक मोठी कामगिरी केली आहे. AIIMS मधील डॉक्टरांनी आईच्या गर्भात असलेल्या २५ आठवड्यांच्या बाळाच्या मणक्याची यशस्वी शस्त्रक्रिया केली आहे. भारतात अशा प्रकारची ही पहिलीच ओपन फिटल सर्जरी असल्याचे सांगितले जात आहे. १२ नोव्हेंबर रोजी न्यूरोसायन्स सेंटरमध्ये ही शस्त्रक्रिया पार पडली. तब्बल सहा तास चाललेल्या या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेत ३० हून अधिक डॉक्टर आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांचा सहभाग होता.
या शस्त्रक्रियेचे नेतृत्व AIIMS च्या न्यूरोसर्जरी विभागातील प्राध्यापक दीपक गुप्ता यांनी केले. गर्भातील बाळाला जन्मजात मणक्याचा गंभीर आजार असल्याचे निदान झाले होते. जन्मानंतर उद्भवू शकणाऱ्या संभाव्य गुंतागुंती कमी करण्याच्या उद्देशाने डॉक्टरांनी गर्भातच शस्त्रक्रिया करण्याचा निर्णय घेतला.
बाळाला कोणता आजार होता?
गर्भातील बाळाला ‘मायलोमेनिंगोसील’ (Myelomeningocele) हा जन्मजात आजार होता. हा स्पायना बिफिडा या आजाराचा गंभीर प्रकार आहे. या स्थितीत बाळाच्या मणक्याच्या हाडांमध्ये पूर्णपणे बंद न झालेली जागा राहते. त्यातून मणक्याचा काही भाग आणि त्याला संरक्षण देणाऱ्या झिल्ल्या बाहेर येतात.
या आजारामुळे मज्जातंतूंना नुकसान होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे जन्मानंतर बाळाला पायांच्या हालचालींमध्ये अडचणी, चालण्यास त्रास किंवा पायांमध्ये अशक्तपणा जाणवू शकतो. काही प्रकरणांमध्ये मेंदूमध्ये अतिरिक्त द्रव साचण्याची समस्या म्हणजेच हायड्रोसेफलसदेखील उद्भवू शकते.
सामान्यतः या आजारावर बाळाचा जन्म झाल्यानंतर शस्त्रक्रिया केली जाते. मात्र, जन्मापूर्वीच मज्जातंतूंना नुकसान होण्याचा धोका असतो. त्यामुळे गर्भातच शस्त्रक्रिया करून हा धोका कमी करण्याचा प्रयत्न डॉक्टरांनी केला.

AIIMS Delhi performs India’s first open fetal surgery to repair severe spinal defect
पाच आठवड्यांच्या तयारीनंतर सहा तास शस्त्रक्रिया
या गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेची तयारी पाच आठवड्यांहून अधिक काळ सुरू होती. या काळात गर्भातील बाळाची सविस्तर तपासणी, अल्ट्रासाऊंड आणि आवश्यक इमेजिंग चाचण्या करण्यात आल्या. तसेच शस्त्रक्रियेचे संभाव्य फायदे आणि धोके आईला समजावून सांगण्यात आले.
शस्त्रक्रियेदरम्यान अत्याधुनिक मायक्रोस्कोप आणि सतत अल्ट्रासाऊंड तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. मातृ-भ्रूण वैद्यक, स्त्रीरोग, न्यूरोसर्जरी, भूलशास्त्र, रेडिओडायग्नोसिस, प्लास्टिक सर्जरी आणि बालरोग विभागातील तज्ज्ञांनी या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
गर्भात शस्त्रक्रिया करण्याचे फायदे काय?
गर्भातच शस्त्रक्रिया करण्यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे बाहेर आलेल्या मज्जातंतूंचे पुढील नुकसान टाळणे. यामुळे मेंदूमध्ये अतिरिक्त द्रव साचण्याचा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते. तसेच मेंदूतील अतिरिक्त द्रव बाहेर काढण्यासाठी शंट नावाची नळी बसवण्याची गरजही कमी होऊ शकते.
आंतरराष्ट्रीय MOMS अभ्यासानुसार, गर्भात शस्त्रक्रिया झालेल्या मुलांपैकी ४० टक्के मुलांना वयाच्या १२ महिन्यांपर्यंत शंटची गरज भासली. याउलट, जन्मानंतर शस्त्रक्रिया झालेल्या मुलांमध्ये हे प्रमाण ८२ टक्के होते.
मात्र, गर्भातील शस्त्रक्रिया पूर्णपणे जोखीममुक्त नसते. यामुळे वेळेआधी प्रसूती होण्याची शक्यता असते. तसेच गर्भाशयावर शस्त्रक्रियेचा व्रण राहिल्याने पुढील गर्भधारणेत काही गुंतागुंत उद्भवू शकते. त्यामुळे अशा शस्त्रक्रिया केवळ निवडक प्रकरणांमध्ये आणि तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली केल्या जातात.
आई आणि बाळाची नियमित तपासणी होणार
शस्त्रक्रियेनंतर आई आणि बाळाच्या प्रकृतीवर बारकाईने लक्ष ठेवण्यात येणार आहे. गर्भावस्थेपासून प्रसूतीपर्यंत आणि त्यानंतर नवजात बाळाच्या आरोग्याचीही नियमित तपासणी केली जाईल. या शस्त्रक्रियेचा संपूर्ण खर्च केंद्र सरकारच्या जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रमांतर्गत मोफत करण्यात आल्याची माहिती प्राध्यापक दीपक गुप्ता यांनी दिली.
गर्भधारणेपूर्वी फॉलिक अॅसिड का महत्त्वाचे?
तज्ज्ञांच्या मते, स्पायना बिफिडासारख्या जन्मजात आजारांचा धोका कमी करण्यासाठी गर्भधारणेपूर्वी फॉलिक अॅसिड घेणे महत्त्वाचे आहे. गर्भातील बाळाच्या मज्जासंस्थेच्या सुरुवातीच्या विकासात याची महत्त्वाची भूमिका असते. गर्भधारणेच्या पहिल्या २८ दिवसांत मज्जानलिकेचा विकास होऊन ती बंद होते. अनेकदा या काळात महिलेला गर्भधारणेची माहितीही नसते. त्यामुळे गर्भधारणेचे नियोजन करताना डॉक्टरांच्या सल्ल्याने फॉलिक अॅसिड घेणे आवश्यक आहे. योग्य आहार आणि पोषणाकडे लक्ष देणेही महत्त्वाचे ठरते.
दिल्ली AIIMS मधील ही शस्त्रक्रिया भारतीय वैद्यकीय क्षेत्रातील महत्त्वाचा टप्पा मानली जात आहे. मात्र, या प्रक्रियेचे अंतिम परिणाम समजण्यासाठी आई आणि बाळाच्या पुढील आरोग्याचा नियमित आढावा घेणे आवश्यक आहे.




