– डॉ. रिता शेटीया
Economy : अर्थव्यवस्थेत (Economy) अनेक हात राबत असतात त्यामुळे आर्थिक विकास वाढत जातो. मात्र अर्थव्यवस्थेत अदृश्य हातांचे श्रम मोजले जात नाही.

घर चालवणे ही केवळ कौटुंबिक जबाबदारी नसून ती एक स्वतंत्र आर्थिक व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू असते ती गृहिणी. घरातील प्रत्येक व्यक्तीची गरज, उपलब्ध उत्पन्न, खर्चाचे नियोजन, बचत, भविष्यातील तरतूद आणि संकटसमयी करावयाची आर्थिक जुळवाजुळव या सगळ्यांचा अदृश्य धागा गृहिणीच्या हातात असतो. मात्र, तिच्या या योगदानाची मोजदाद करताना आपण अनेकदा केवळ घरकामाचा विचार करतो; त्यामागे दडलेल्या आर्थिक व्यवस्थापनाकडे दुर्लक्ष करतो.

अर्थशास्त्रात (Economy) उत्पादन, उपभोग, बचत, गुंतवणूक आणि संसाधनांचे योग्य वाटप या संकल्पनांना महत्त्व आहे. या प्रत्येक संकल्पनेचा प्रत्यक्ष अनुभव गृहिणी दररोज घेत असते. मर्यादित उत्पन्नात कुटुंबाच्या अमर्यादित गरजा भागविण्याचे आव्हान तिच्यासमोर असते. महिन्याच्या सुरुवातीला मिळालेल्या उत्पन्नातून घरखर्च, मुलांचे शिक्षण, आरोग्य, प्रवास, सामाजिक जबाबदार्‍या आणि भविष्यासाठीची बचत यांचा ताळमेळ घालणे ही तिची रोजची कसरत असते. एखाद्या अर्थतज्ज्ञाला आकडेवारीच्या आधारे जे विश्लेषण करावे लागते, ते गृहिणी अनुभवाच्या आधारे सहजपणे करत असते.

गृहिणीचे सर्वांत मोठे आर्थिक योगदान म्हणजे घरगुती संसाधनांचा काटकसरीने आणि योग्य पद्धतीने वापर. बाजारात वस्तूंच्या किमती वाढल्या की सर्वप्रथम त्याचा परिणाम घराच्या अंदाजपत्रकावर होतो. महागाईच्या काळात कोणत्या वस्तूंची खरेदी पुढे ढकलता येईल, कोणत्या वस्तूंचा पर्याय निवडता येईल, कुठे खर्च कमी करता येईल आणि कोणत्या गरजांना प्राधान्य द्यावे लागेल, याचे निर्णय गृहिणीला घ्यावे लागतात. अर्थशास्त्रात यालाच मर्यादित साधनसंपत्तीचे कार्यक्षम वाटप म्हणतात. विशेष म्हणजे, या निर्णयांमधून ती केवळ खर्चावर नियंत्रण ठेवत नाही, तर कुटुंबाची आर्थिक स्थिरताही टिकवून ठेवते.

मात्र, गृहिणीच्या श्रमांचे आर्थिक मूल्यांकन हा आपल्या अर्थव्यवस्थेतील दुर्लक्षित विषय आहे. स्वयंपाक करणे, घराची स्वच्छता राखणे, मुलांचे संगोपन, ज्येष्ठांची काळजी घेणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या आरोग्याची देखभाल करणे, घरातील नियोजन आणि भावनिक आधार देणे या सर्व कामांसाठी वेळ, कौशल्य आणि श्रम खर्ची पडतात. ही कामे बाहेरून करून घेतली असती, तर त्यासाठी मोठी रक्कम मोजावी लागली असती.

तरीही घरात राहून ही कामे करणार्‍या स्त्रीच्या श्रमांना अनेकदा आर्थिक मूल्य दिले जात नाही. राष्ट्रीय उत्पन्नाची मोजदाद करताना बाजारात पैशांच्या स्वरूपात होणार्‍या व्यवहारांना महत्त्व मिळते; परंतु घरात विनामूल्य केल्या जाणार्‍या अनेक सेवांचे योगदान या मोजदादीत पुरेसे प्रतिबिंबित होत नाही. त्यामुळे गृहिणीचे काम कमी महत्त्वाचे ठरत नाही; उलट, अर्थव्यवस्थेच्या मोजमापातील एक महत्त्वाची उणीव अधोरेखित होते.

गृहिणी ही केवळ खर्चाचे नियोजन करणारी व्यक्ती नसून ती बचतीची आणि भविष्यातील आर्थिक सुरक्षिततेचीही शिल्पकार असते. थोड्या थोड्या रकमेतून केलेली बचत, गरजेनुसार सोन्यातील गुंतवणूक, बचत गटांमधील सहभाग, बँकेतील ठेव किंवा मुलांच्या शिक्षणासाठी केलेली आर्थिक तरतूद यांतून ती कुटुंबाचे भविष्य घडवत असते.

ग्रामीण भागातील अनेक स्त्रिया बचत गटांच्या माध्यमातून आर्थिक व्यवहारात (Economy) सहभागी होत आहेत. या गटांमुळे त्यांच्यात आर्थिक व्यवहाराचे ज्ञान, निर्णयक्षमता आणि स्वावलंबनाची जाणीव वाढत आहे. काही स्त्रिया लघुउद्योग, घरगुती व्यवसाय, शेतीपूरक उद्योग आणि हस्तकलेच्या माध्यमातून कुटुंबाच्या उत्पन्नातही भर घालत आहेत. यामुळे गृहिणीची भूमिका केवळ घराच्या व्यवस्थापनापुरती मर्यादित न राहता स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासाशी जोडली जात आहे.

आजच्या बदलत्या काळात गृहिणींच्या आर्थिक सक्षमीकरणाची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवते. घरातील उत्पन्न किती आहे, खर्च कुठे होतो, बचत कुठे केली जाते आणि कुटुंबाच्या मालमत्तेबाबत कोणते निर्णय घेतले जातात, याची माहिती प्रत्येक गृहिणीला असणे आवश्यक आहे. आर्थिक व्यवहारांचे ज्ञान, बँकिंगची समज, बचतीचे विविध मार्ग, विम्याचे महत्त्व आणि कर्जाचे नियोजन यांची माहिती तिला मिळाली पाहिजे. घरातील आर्थिक निर्णयांमध्ये तिचा सहभाग हा केवळ सन्मानाचा विषय नसून कुटुंबाच्या आर्थिक सुरक्षिततेशी संबंधित विषय आहे.

गृहिणीच्या योगदानाचा विचार करताना तिच्या स्वतःच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचाही विचार करणे गरजेचे आहे. अनेक स्त्रिया आयुष्यभर कुटुंबासाठी श्रम करतात; मात्र त्यांच्या नावावर स्वतंत्र बचत, मालमत्ता किंवा नियमित उत्पन्नाचे साधन नसते. कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याच्या गरजांना प्राधान्य देताना स्वतःच्या गरजा मागे ठेवण्याची सवय त्यांना लागलेली असते. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी कुटुंबाने तिच्या श्रमांचा आदर करण्याबरोबरच तिच्या नावाने बचत, आर्थिक गुंतवणूक आणि मालमत्तेची निर्मिती करण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

विकसित अर्थव्यवस्थेचे स्वप्न पाहताना देशातील प्रत्येक स्त्रीच्या श्रमाचा आणि क्षमतेचा सन्मान होणे आवश्यक आहे. गृहिणीचे योगदान केवळ घराच्या चार भिंतींपुरते मर्यादित नाही. ती पुढील पिढीला संस्कार देते, आर्थिक शिस्त शिकवते, संसाधनांचा योग्य वापर करण्याची सवय लावते आणि संकटाच्या काळात कुटुंबाला आधार देते. अशा प्रकारे ती मानवी भांडवलाच्या निर्मितीतही महत्त्वाची भूमिका बजावते. आजची सुजाण गृहिणी उद्याचा जबाबदार नागरिक घडविण्याचे काम करत असते.

घरकामाला काम म्हणून मान्यता, आर्थिक निर्णयांत समान सहभाग, स्वतःच्या नावाने बचत आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या संधी या गोष्टी प्रत्यक्षात उतरल्या पाहिजेत. कारण घराची अर्थव्यवस्था (Economy) सक्षम असेल, तर कुटुंब सक्षम होते आणि कुटुंब सक्षम असेल, तरच देशाची अर्थव्यवस्था अधिक भक्कम होऊ शकते. अर्थव्यवस्थेचा पाया केवळ कारखान्यांत, बाजारपेठांत आणि मोठ्या उद्योगांत घडत नसतो; तो घराघरांतही घडत असतो. त्या पायाला स्थैर्य देणार्‍या गृहिणीच्या श्रमांची दखल घेणे, हेच तिच्या कार्याचा खरा सन्मान ठरेल.