नवी दिल्ली – शेतकऱ्यांच्या विकासासाठी हरित क्रांतीसोबतच श्वेतक्रांतीनेही महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. पीक उत्पादनात स्वावलंबी होण्यासाठी जिथे हरितक्रांती सुरू झाली. त्याचबरोबर शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती सुधारणे आणि दूध उत्पादन वाढवणे हे श्वेतक्रांतीचे उद्दिष्ट होते. दुधाचे उत्पादन वाढल्याने एकीकडे सर्वसामान्यांना कमी दरात दूध मिळणार आहे, तर दुसरीकडे शेतकऱ्यांना त्याचा फायदा होणार आहे.

आज जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश भारत आहे. श्वेतक्रांतीमुळेच हे ध्येय साध्य झाले आहे. सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश असण्याबरोबरच अन्नसुरक्षाही सुधारली आणि दुग्धजन्य पदार्थांची उपलब्धता आणि गुणवत्ताही वाढली.

1970 च्या दशकात सुरू झाली क्रांती –

श्वेत क्रांतीला ‘दुग्ध क्रांती’ असेही म्हणतात. या क्रांतीने भारतातील ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती सुधारण्यात आणि त्यांचे नशीब बदलण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. ही क्रांती 1970 मध्ये सुरू झाली. देशातील दूध उत्पादनाला चालना देणे हा त्याचा मुख्य उद्देश होता, जेणेकरून भारताला दूध उत्पादनात आत्मनिर्भर करता येईल. या क्रांतीमुळे दुग्धोत्पादनात वाढ होण्याबरोबरच शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि राहणीमानही सुधारले.

डॉ वर्गीस कुरियन यांनी श्वेतक्रांती सुरू केली. त्यांना ‘श्वेतक्रांतीचे जनक’ असेही म्हटले जाते. ऑपरेशन फ्लड देखील या क्रांतीचा एक महत्त्वाचा आणि मोठा भाग आहे. या क्रांतीमध्ये दूध उत्पादनाला गती देण्यासाठी सर्वप्रथम सहकारी संस्थांची स्थापना करण्यात आली. यामध्ये लहान शेतकरी आणि दूध उत्पादकांना स्थिर बाजारासह रास्त भाव मिळाला.

पूर्वी शेतकऱ्यांना कमी दरात दूध विकावे लागत होते, परंतु सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून ते चांगल्या दरात दूध विकू शकत होते.

शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाला –

श्वेतक्रांतीने शेतकरी आणि पशुपालकांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम केले. या क्रांतीनंतर शेतकरी केवळ शेतीवर अवलंबून राहिले नाहीत. काही वेळा हवामान व इतर कारणांमुळे पीक उत्पादन चांगले होत नाही. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांना आर्थिक फटका सहन करावा लागला. या स्थितीत दूध उत्पादन हे शेतकऱ्यांच्या नियमित उत्पन्नाचे साधन बनले. त्यामुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती सुधारली.

श्वेतक्रांतीत महिलांची भूमिका –

श्वेतक्रांतीने शेतकऱ्यांसोबतच महिलांसाठीही महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. महिलांना दूध उत्पादन आणि वितरणासाठी रोजगाराच्या संधी मिळाल्या आणि त्या आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी झाल्या. स्वावलंबनामुळे महिलांना समाजात नवी ओळख मिळाली आणि त्यांचा आत्मविश्वासही वाढला.

गुंतवणूकदारांच्या दृष्टीकोनातून पाहिल्यास, श्वेतक्रांतीमुळे ग्रामीण भागात गुंतवणुकीसाठी नवीन संधी खुल्या झाल्या आहेत. सहकारी संस्था आणि दुग्धउद्योगात गुंतवणूक केल्याने केवळ चांगला परतावा मिळत नाही तर ग्रामीण विकासालाही हातभार लागत आहे. आजही डेअरी उद्योगात गुंतवणूक करणे हा सुरक्षित आणि फायदेशीर पर्याय मानला जातो, विशेषत: जेव्हा आपण भारताच्या ग्रामीण भागाचा विकास आणि शेतकऱ्यांच्या समृद्धीच्या संदर्भात पाहतो.