काँग्रेस नेते राहुल गांधी आज अंमलबजावणी संचालनालयासमोर (ईडी) हजर झाले. नॅशनल हेराल्ड प्रकरणी त्यांची चौकशी करण्यात येणार आहे. तर काँग्रेसच्या हंगामी अध्यक्षा सोनिया गांधी आता २३ जूनला हजर होणार आहेत. सोनिया यांना सध्या कोरोनाची लागण झाली असून त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आहे.

देशभरात काँग्रेस कार्यकर्ते रस्त्यावर उतरले आहेत. विरोध सुरू झाला आहे. या पार्श्वभूमीवर नॅशनल हेराल्डचे नेमके प्रकरण काय आहे? पंडित नेहरूंपासून सुरु झालेल्या या विवादात सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी कसे अडकले? या प्रकरणात अन्य कोणी काँग्रेस नेत्याचा समावेश आहे का? या प्रश्नांचे सविस्तर उत्तर जाणून घेऊया.

० नॅशनल हेराल्ड काय आहे ?
देशाचे पहिले पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरू यांनी 20 नोव्हेंबर 1937 रोजी असोसिएटेड जर्नल लिमिटेड (AJL) ची स्थापना केली. विविध भाषांमध्ये वर्तमानपत्रे प्रकाशित करणे हा त्याचा उद्देश होता. त्यानंतर इंग्रजीमध्ये ‘नॅशनल हेराल्ड’, हिंदीमध्ये ‘नवजीवन’ आणि उर्दूमध्ये ‘कौमी आवाज’ ही वृत्तपत्रे एजेएल अंतर्गत प्रकाशित झाली.

एजेएलच्या निर्मितीमध्ये पं. जवाहरलाल नेहरू यांची भूमिका होती, परंतु ते कधीही त्यांच्या मालकीचे नव्हते. कारण, 5000 स्वातंत्र्यसैनिक या कंपनीला पाठिंबा देत होते आणि ते तिचे शेअर होल्डरही होते. 90 च्या दशकात ही वृत्तपत्रे तोट्यात जाऊ लागली. 2008 पर्यंत एजेएलवर 90 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त कर्ज होते. मग AJL ने निर्णय घेतला की यापुढे वर्तमानपत्र प्रकाशित केले जाणार नाहीत. AJL वृत्तपत्रांचे प्रकाशन बंद केल्यानंतर ते मालमत्ता व्यवसायात उतरले.

० वादाची सुरुवात कुठून झाली?
2010 मध्ये एजेएलचे 1057 भागधारक होते. नुकसान होत असताना, त्याचे ‘होल्डिंग यंग इंडिया लिमिटेड’ अर्थात YIL कडे हस्तांतरित करण्यात आले. यंग इंडिया लिमिटेडची स्थापना त्याच वर्षी म्हणजे 2010 मध्ये झाली. यामध्ये काँग्रेस पक्षाचे तत्कालीन सरचिटणीस राहुल गांधी संचालक म्हणून सामील झाले. राहुल गांधी आणि त्यांची आई सोनिया गांधी यांची कंपनीत 76 टक्के हिस्सेदारी आहे. उर्वरित 24 टक्के काँग्रेस नेते मोतीलाल व्होरा आणि ऑस्कर फर्नांडिस (दोघांचेही निधन झाले आहे) यांच्याकडे होते.

शेअर्सचे हस्तांतरण होताच एजेएलचे भागधारक समोर आले. माजी कायदा मंत्री शांती भूषण, अलाहाबाद आणि मद्रास उच्च न्यायालयांचे माजी मुख्य न्यायाधीश मार्कंडेय काटजू यांच्यासह अनेक भागधारकांनी आरोप केला की यंग इंडिया लिमिटेडने (YIL) ने एजीएल (AJL) ‘अधिग्रहित’ केले तेव्हा त्यांना कोणतीही सूचना देण्यात आली नाही. एवढेच नाही तर शेअर्सचे हस्तांतरण करण्यापूर्वी भागधारकांची संमतीही घेण्यात आली नाही. शांती भूषण आणि मार्कंडेय काटजू यांच्या वडिलांचे एजेएलमध्ये शेअर्स होते.

० मग गुन्हा दाखल झाला
2012 मध्ये, भाजप नेते आणि देशातील प्रसिद्ध वकील सुब्रमण्यम स्वामी यांनी नॅशनल हेराल्ड प्रकरणात सोनिया गांधी, राहुल गांधी, मोतीलाल व्होरा, ऑस्कर फर्नांडिस, पत्रकार सुमन दुबे आणि टेक्नोक्रॅट सॅम पित्रोदा यांच्याविरोधात गुन्हा दाखल केला होता. त्यावेळी केंद्रात काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील यूपीए सरकार होते.

सुब्रमण्यम स्वामी यांनी दावा केला की YIL ने 2,000 कोटी रुपयांहून अधिक मालमत्ता आणि नफा मिळविण्यासाठी निष्क्रिय प्रिंट मीडिया आऊटलेट्सची मालमत्ता ‘चुकीच्या’ पद्धतीने अधिग्रहित केली.

AJL ने काँग्रेस पक्षाला दिलेले 90.25 कोटी रुपये वसूल करण्याचे अधिकार मिळवण्यासाठी YIL ने फक्त 50 लाख रुपये दिले, असा आरोपही स्वामी यांनी केला. ही रक्कम पूर्वी वृत्तपत्र सुरू करण्यासाठी कर्ज म्हणून दिली होती. एजेएलला दिलेले कर्ज बेकायदेशीर होते, कारण ते पक्षाच्या निधीतून घेतले होते, असा आरोपही त्यांनी केला.

० ईडीची चौकशी, कोर्टाने सोनिया-राहुलला जामीन मंजूर केला
2014 मध्ये केंद्रात भाजपचे सरकार आल्यावर अंमलबजावणी संचालनालयाने (ईडी) या प्रकरणाचा तपास सुरू केला होता. याप्रकरणी सोनिया आणि राहुल गांधी यांच्यावर कारवाईची टांगती तलवार होती. त्यामुळे दोघेही कोर्टात पोहोचले. याप्रकरणी 19 डिसेंबर 2015 रोजी ट्रायल कोर्टाने दोघांनाही जामीन मंजूर केला होता. 2016 मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने या प्रकरणातील पाचही आरोपींना (सोनिया, राहुल गांधी, मोतीलाल व्होरा, ऑस्कर फर्नांडिस आणि सुमन दुबे) वैयक्तिक हजर राहण्यापासून सूट दिली होती, त्यांच्याविरुद्धची कार्यवाही रद्द करण्यास नकार दिला होता.

० शासनाची कारवाईही ठरली
2018 मध्ये केंद्र सरकारने 56 वर्षे जुनी कायमस्वरूपी लीज संपवण्याचा निर्णय घेतला. पुढे, एजेएल कोणतीही छपाई किंवा प्रकाशन क्रियाकलाप करत नसल्याच्या कारणावरून हेराल्ड हाऊसच्या परिसरातून एजेएलला बाहेर काढण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. तर या कामासाठी इमारत 1962 मध्ये देण्यात आली होती. तथापि, 5 एप्रिल 2019 रोजी, सुप्रीम कोर्टाने पुढील सूचना येईपर्यंत सार्वजनिक परिसर (अनधिकृत रहिवाशांचे निष्कासन) कायदा, 1971 अंतर्गत AJL विरुद्धच्या कार्यवाहीवर स्थगिती देण्याचा आदेश दिला. आता या प्रकरणी ईडीने सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी यांना चौकशीसाठी समन्स पाठवले आहे.

० राहुल गांधींना अटक होऊ शकते का?
हाच प्रश्न आम्ही सर्वोच्च न्यायालयाचे वकील चंद्र प्रकाश पांडे यांना विचारला. ते म्हणाले, ‘सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी दोघेही नॅशनल हेराल्ड प्रकरणात जामिनावर बाहेर आहेत. अशा परिस्थितीत, चौकशीदरम्यान, जर ईडीला राहुल तपासात सहकार्य करत नाही असे वाटत असेल तर ते त्याला ताब्यात घेऊ शकतात. यानंतर राहुलला न्यायालयात हजर केले जाईल, तेथून त्याला ईडीच्या कोठडीत पाठवायचे की न्यायालयीन कोठडीत याचा निर्णय घेतला जाईल.