Cardiac Arrest: हृदयाचं आरोग्य हा सध्या चिंतेचा महत्त्वाचा विषय बनला आहे. कार्डियाक अरेस्ट, हार्ट अटॅक यांसारख्या हृदयाशी संबंधित समस्यांमुळे अनेकांना गंभीर परिणामांना सामोरं जावं लागतं. कार्डियाक अरेस्ट हा अचानक उद्भवणारा आणि जीवघेणा ठरू शकणारा वैद्यकीय आपत्कालीन प्रसंग आहे. भारतीय हार्ट असोसिएशनच्या अहवालाचा हवाला देत एका वृत्तात भारतात दरवर्षी कार्डियाक अरेस्टमुळे सुमारे सात लाख मृत्यू होत असल्याचं म्हटलं आहे. मात्र, हा आकडा कोणत्या कालावधीतील आणि कोणत्या विशिष्ट प्रकारच्या प्रकरणांशी संबंधित आहे, हे स्वतंत्रपणे पडताळणं आवश्यक आहे.

कार्डियाक अरेस्ट म्हणजे काय, त्याची लक्षणं कोणती आणि हार्ट अटॅकपेक्षा तो कसा वेगळा आहे, हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.

कार्डियाक अरेस्ट म्हणजे काय?

कार्डियाक अरेस्ट म्हणजे हृदयाचं रक्त पंप करण्याचं काम अचानक थांबणं. हृदयाच्या विद्युत यंत्रणेत बिघाड झाल्यामुळे हृदयाची धडधड अनियमित होऊ शकते किंवा हृदय प्रभावीपणे रक्त पंप करू शकत नाही. परिणामी मेंदू आणि शरीराच्या इतर अवयवांना रक्त आणि ऑक्सिजन मिळणं थांबतं.

ही जीवघेणी वैद्यकीय आणीबाणी आहे. अशा वेळी त्वरित मदत मिळणं आवश्यक असतं. सीपीआर (CPR) आणि उपलब्ध असल्यास एईडी (AED) या उपकरणाचा लवकर वापर केल्यास रुग्णाचा जीव वाचण्याची शक्यता वाढू शकते.

कार्डियाक अरेस्टची लक्षणं कोणती?

कार्डियाक अरेस्ट अचानक होऊ शकतो. त्यामुळे त्याची प्रमुख लक्षणं ओळखणं महत्त्वाचं आहे.

– व्यक्ती अचानक कोसळून बेशुद्ध पडते.
– हाक मारून किंवा हलकासा प्रतिसाद तपासूनही ती प्रतिसाद देत नाही.
– श्वासोच्छ्वास बंद होतो किंवा व्यक्ती केवळ धाप घेत असल्यासारखी दिसते.
– व्यक्ती सामान्य पद्धतीने श्वास घेत नसते.

अशी लक्षणं दिसल्यास वेळ न घालवता आपत्कालीन वैद्यकीय सेवेला संपर्क साधावा. व्यक्ती बेशुद्ध असेल आणि सामान्यपणे श्वास घेत नसेल, तर प्रशिक्षित व्यक्तीच्या मदतीने किंवा आपत्कालीन सेवेकडून फोनवर मिळणाऱ्या सूचनांनुसार सीपीआर सुरू करावा. एईडी उपलब्ध असल्यास त्याच्या सूचनांचं पालन करावं.

हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्टमध्ये काय फरक?

अनेकदा हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट या दोन्ही संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या जातात. मात्र, या दोन वेगवेगळ्या स्थिती आहेत.

हार्ट अटॅक: हृदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिनीत अडथळा निर्माण झाल्यामुळे हृदयाच्या स्नायूंना पुरेसा रक्तपुरवठा होत नाही. त्यामुळे हृदयाच्या स्नायूंना नुकसान होऊ शकतं. छातीत दुखणं, दाब जाणवणं, धाप लागणं, घाम येणं किंवा मळमळ होणं अशी लक्षणं दिसू शकतात.

कार्डियाक अरेस्ट: हृदयाच्या विद्युत यंत्रणेत बिघाड झाल्यामुळे हृदयाची धडधड अचानक थांबू शकते किंवा हृदय रक्त पंप करू शकत नाही. व्यक्ती बेशुद्ध पडू शकते आणि सामान्य श्वास घेणं बंद होऊ शकतं. हार्ट अटॅकमुळे काही वेळा कार्डियाक अरेस्ट होऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक हार्ट अटॅकमध्ये कार्डियाक अरेस्ट होतोच असं नाही.

कार्डियाक अरेस्ट होण्याची कारणं कोणती?

हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा निर्माण होणं, हृदयाच्या रचनेतील समस्या आणि हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये गंभीर अनियमितता निर्माण होणं ही संभाव्य कारणं आहेत. हृदयाच्या विद्युत यंत्रणेतील बिघाडामुळे वेंट्रिक्युलर फिब्रिलेशनसारखी स्थिती निर्माण होऊ शकते. यामध्ये हृदयाचे खालचे कप्पे अनियमितपणे थरथरतात आणि रक्त प्रभावीपणे पंप करू शकत नाहीत.

काही वेळा श्वासोच्छ्वास बंद पडल्यामुळेही कार्डियाक अरेस्ट होऊ शकतो. श्वसनक्रिया बंद पडणं आणि कार्डियाक अरेस्ट या वेगवेगळ्या स्थिती असल्या, तरी वेळेत उपचार न मिळाल्यास श्वसनक्रिया बंद पडल्यामुळे हृदयाचं कार्यही थांबू शकतं.

अशा वेळी काय करावं?

एखादी व्यक्ती अचानक बेशुद्ध पडली आणि सामान्यपणे श्वास घेत नसेल, तर तातडीने रुग्णवाहिका किंवा स्थानिक आपत्कालीन सेवेला फोन करा. सीपीआर सुरू करा आणि एईडी उपलब्ध असल्यास त्याचा वापर करा. अशा प्रसंगी प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचं असतं.

लक्षात ठेवा: कार्डियाक अरेस्ट हा केवळ हृदयविकाराचा इतिहास असलेल्या व्यक्तींनाच होतो असं नाही. त्यामुळे लक्षणं ओळखणं, तातडीने वैद्यकीय मदत घेणं आणि सीपीआरविषयी प्राथमिक प्रशिक्षण असणं जीव वाचवण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतं.