India’s LNG supplies: पश्चिम आशियातील युद्धामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जहाजांची वाहतूक जवळपास ठप्प झाली असून भारताच्या सर्वात मोठ्या LNG आयातदार कंपनी पेट्रोनेट LNGने आपला प्रमुख पुरवठादार कतारएनर्जीला ‘फोर्स मेजर’ नोटीस बजावली आहे. त्याचवेळी कतारएनर्जीनेही उत्पादन बंद पडल्याने संभाव्य ‘फोर्स मेजर’ची नोटीस दिली आहे. या घडामोडींचा थेट परिणाम शेअर बाजारावर झाला असून पेट्रोनेटचे शेअर्स बुधवारी ९.३ टक्क्यांनी घसरून ₹२८०.५० वर बंद झाले. ‘फोर्स मेजर’ म्हणजे काय? युद्ध, नैसर्गिक आपत्ती किंवा महामारी यांसारख्या अनपेक्षित घटनांमुळे करार पूर्ण करणे अशक्य झाल्यास संबंधित पक्ष ‘फोर्स मेजर’ नोटीस देऊ शकतात. या नोटीसमुळे त्यांची जबाबदारी तात्पुरती निलंबित होते. या प्रकरणात पेट्रोनेटला कतारमधून LNG उचलणे शक्य नसल्याने त्यांनी हे पाऊल उचलले आहे. साखळी प्रतिक्रिया – पेट्रोनेटने कतारएनर्जीला नोटीस दिल्यानंतर आपले ग्राहक असलेल्या गेल (इंडिया), इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन आणि भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशनलाही ३ मार्च २०२६ रोजी ‘फोर्स मेजर’ नोटीसा दिल्या आहेत. पेट्रोनेटचे कतारशी दरवर्षी ८.५ दशलक्ष टन LNG खरेदीचे दीर्घकालीन करार आहेत. एकूण भारत विविध देशांतून वर्षाला सुमारे २७ दशलक्ष टन LNG आयात करतो. शेअर बाजारात मोठा फटका – या संकटाचे पडसाद शेअर बाजारात उमटले. बुधवारी सकाळी पेट्रोनेटचे शेअर्स तब्बल १२ टक्क्यांनी कोसळले. इतर कंपन्यांवरही परिणाम झाला. गेल ६.३ टक्के, इंडियन ऑइल ४.८ टक्के, महानगर गॅस ८.९ टक्के आणि इंद्रप्रस्थ गॅसचे शेअर्स ५.६ टक्क्यांनी घसरले. हेही वाचा – शेअर बाजारात मोठी घसरण; सेन्सेक्स 1122 अंकांनी कोसळला, गुंतवणूकदारांचे 10 लाख कोटी बुडाले होर्मुझ सामुद्रधुनी का महत्त्वाची? इराण आणि ओमान यांच्यामधील ही सामुद्रधुनी जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेल-वायू मार्ग आहे. जगातील एकूण खनिज तेल आणि LNG व्यापाराचा सुमारे 20 ‘टक्के भाग याच मार्गाने होतो. भारताच्या एकूण LNG गरजेपैकी निम्मे कतार आणि यूएईमधून याच मार्गाने येते. इराणने या मार्गावरील काही जहाजांवर हल्ले केल्यामुळे व्यापारी कंपन्या, विमा कंपन्या आणि जहाजे या धोकादायक परिस्थितीत प्रवेश करण्यास तयार नाहीत. त्यामुळे या मार्गावरील वाहतूक जवळपास ठप्प झाली आहे. दरम्यान, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आखाती क्षेत्रातील व्यापारी जहाजांना विमा सुरक्षा आणि आवश्यकता भासल्यास लष्करी संरक्षण पुरवण्याची घोषणा केली आहे. उद्योगांना ४० टक्के कपात – या संकटामुळे गेलसारख्या गॅस कंपन्यांनी काही उद्योगांना आणि सिटी गॅस वितरण (CGD) क्षेत्राला ४० टक्क्यांपर्यंत गॅस पुरवठा कमी केला आहे. CGD क्षेत्राला एकूण मागणीपैकी सुमारे ४३ टक्के गरज आयातित LNG मधून भागवावी लागते. त्यामुळे वाहनांसाठीचा CNG आणि घरगुती गॅस पुरवठ्यावरही परिणाम होण्याची भीती आहे. CGD कंपन्यांच्या संघटनेने (ACE) गेलचे अध्यक्ष दीपक गुप्ता यांना पत्र लिहून सिटी गॅस क्षेत्राला सातत्यपूर्ण गॅस पुरवठ्याची हमी देण्याची मागणी केली आहे. सरकार सतर्क – पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या सूत्रांनी सांगितले की, कतारचे LNG बंद उत्पादन एक-दोन आठवड्यांत सुरू झाले तर मोठा फटका बसणार नाही. मात्र त्यापलीकडे गेल्यास देशांतर्गत पुरवठा समायोजन करावे लागेल. सध्या भारताकडे कच्चे तेल आणि इंधनाचा सहा ते आठ आठवड्यांचा साठा आहे. मात्र LNG साठवण अधिक कठीण असल्याने त्या बाबतीत परिस्थिती अधिक नाजूक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
