Vice President of India। देशातच उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांची पावसाळी अधिवेशनाच्या पहिल्याच दिवशी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. त्यांच्या राजीनाम्याने आता या जागेवर देशात निवडणूक पार पडणार आहेत. येत्या ९  सप्टेंबर रोजी हि निवडणूक होणार आहे. यासाठी सत्ताधारी आणि विरोधकांकडून उमेदवारांची घोषणा करण्यात आली आहे. सत्ताधारी पक्षाकडून महाराष्ट्राचे राज्यपाल सीपी राधाकृष्णन यांना तर विरोधी पक्षाकडून सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी न्यायाधीश बी सुदर्शन रेड्डी यांना उमेदवारी देण्यात आली आहे.

भारताच्या उपराष्ट्रपती या पदाचा देशाच्या घटनात्मक व्यवस्थेत महत्त्वाचा स्थान आहे. त्यामुळे त्यांचे कार्य देखील तेवढेच महत्वाचे आहे. उपराष्ट्रपतीची पात्रता भारताच्या संविधानातील कलम 66(4) नुसार उपराष्ट्रपती पदासाठी खालील पात्रता आवश्यक आहे: दरम्यान, उपराष्ट्रपतीची पात्रता, निवड प्रक्रिया आणि कार्य काय असते याची सविस्तरपणे माहिती जाणून घेऊ…

* नागरिकत्व: उमेदवार हा भारताचा नागरिक असावा.

* वय : उमेदवाराचे वय किमान 35 वर्षे पूर्ण असावे.

* राज्यसभेच्या सदस्यतेची पात्रता: उमेदवाराला राज्यसभेचा (Rajya Sabha) सदस्य म्हणून निवडून येण्याची पात्रता असावी.

* कोणतेही लाभाचे पद धारण न करणे: उमेदवाराने केंद्र किंवा राज्य सरकारांतर्गत कोणतेही लाभाचे पद (Office of Profit) धारण केलेले नसावे. यामध्ये काही अपवाद आहेत, जसे की राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, राज्यपाल किंवा मंत्री यांचे पद.

* निवडणूक प्रक्रिया: उपराष्ट्रपतीची निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या (लोकसभा आणि राज्यसभा) सदस्यांद्वारे गुप्त मतदानाने होते. यासाठी इलेक्टोरल कॉलेज स्थापन केले जाते, ज्यामध्ये लोकसभा आणि राज्यसभेचे सर्व निवडून आलेले आणि नामनियुक्त सदस्य सहभागी होतात.

 

उपराष्ट्रपतीची निवड प्रक्रिया Vice President of India। 

• नामांकन: उमेदवाराला किमान 20 प्रस्तावक आणि 20 समर्थक (संसद सदस्य) आवश्यक असतात.
• निवडणूक: निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धती आणि एकल हस्तांतरणीय मत पद्धती (यांद्वारे होते.
• शपथ: निवड झाल्यावर उपराष्ट्रपती राष्ट्रपतींसमोर शपथ घेतात.

उपराष्ट्रपतीचे कार्यउपराष्ट्रपतीचे कार्य दोन मुख्य भागांत विभागले गेले आहे. त्यात एक म्हणजे घटनात्मक कार्य आणि दुसरे राज्यसभेचे सभापती म्हणून जबाबदारी.

1. घटनात्मक कार्य

• राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत कार्यवाहक राष्ट्रपती: जर राष्ट्रपतींचे पद रिक्त झाले (मृत्यू, राजीनामा, पदच्युती किंवा अन्य कारणांमुळे), तर उपराष्ट्रपती तात्पुरते राष्ट्रपती म्हणून कार्य करतात (कलम 65). यावेळी त्यांना राष्ट्रपतींसारख्याच सर्व शक्ती आणि अधिकार मिळतात.
• राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत कर्तव्ये: राष्ट्रपती आजारी असतील, परदेश दौऱ्यावर असतील किंवा अन्य कारणांमुळे कार्य करू शकत नसतील, तर उपराष्ट्रपती त्यांचे काही कर्तव्य पार पाडू शकतात.

2. राज्यसभेचे सभापती Vice President of India। 
उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापती असतात. यामुळे त्यांचे खालील कार्य असतात:

• सभेचे संचालन: राज्यसभेच्या कामकाजाचे संचालन करणे, चर्चेचा क्रम ठरवणे आणि नियमांचे पालन करणे.
• शिस्त आणि नियमांचे पालन: सभेच्या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या सदस्यांना शिस्तबद्ध करणे किंवा त्यांच्यावर कारवाई करणे.
• मतदानात समानता: जर एखाद्या विधेयकावर मतदानात समसमान मते पडली, तर उपराष्ट्रपती आपला निर्णायक मत (Casting Vote) देऊ शकतात.
• सदस्यांचे संरक्षण: राज्यसभेच्या सदस्यांचे विशेषाधिकार आणि हक्कांचे संरक्षण करणे.
• समित्यांचे कामकाज: उपराष्ट्रपती विविध संसदीय समित्यांच्या कामकाजात मार्गदर्शन करतात.

3. इतर कार्य

• औपचारिक भूमिका: उपराष्ट्रपती राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील विविध समारंभ आणि कार्यक्रमांमध्ये भाग घेतात.
• सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक योगदान: उपराष्ट्रपती अनेकदा शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक संस्थांशी संबंधित असतात, उदाहरणार्थ, इंडियन कौन्सिल ऑफ वर्ल्ड अफेअर्स (ICWA) चे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
• सल्लागार भूमिका: काहीवेळा सरकारला किंवा राष्ट्रपतींना विविध विषयांवर सल्ला देण्याचे कार्य करतात.

उपराष्ट्रपतीचे कार्यकाल

• कालावधी: उपराष्ट्रपतीचा कार्यकाल 5 वर्षांचा असतो. ते पुन्हा निवडून येऊ शकतात.
• पद सोडणे: उपराष्ट्रपती राजीनामा देऊ शकतात (राष्ट्रपतींना संबोधून). तसेच, कलम 67(b) नुसार, राज्यसभेच्या एकूण सदस्यांच्या बहुमताने आणि लोकसभेच्या संमतीने उपराष्ट्रपतींना पदावरून हटवले जाऊ शकते.

उपराष्ट्रपतीचे महत्त्व

• उपराष्ट्रपती हे देशाच्या घटनात्मक यंत्रणेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. ते राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत स्थिरता प्रदान करतात आणि राज्यसभेच्या कामकाजात निष्पक्षता आणि पारदर्शकता राखतात.
• उपराष्ट्रपतींची भूमिका ही कार्यकारी आणि विधिमंडळ यांच्यातील सेतु म्हणून कार्य करते.
  

उपराष्ट्रपती हे भारताच्या संविधानात्मक व्यवस्थेत एक महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. त्यांची निवड काळजीपूर्वक आणि लोकशाही पद्धतीने होते आणि त्यांचे कार्य देशाच्या विधिमंडळ आणि कार्यकारी यंत्रणेत संतुलन राखण्यात महत्त्वाचे आहे. राज्यसभेचे सभापती म्हणून आणि संभाव्य कार्यवाहक राष्ट्रपती म्हणून त्यांचे योगदान देशाच्या प्रशासनात स्थिरता आणि सातत्य सुनिश्चित करते.    दरम्यान , सध्याचे उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड आहेत, ज्यांनी 11 ऑगस्ट 2022 रोजी पदभार स्वीकारला.