El Niño : कोलंबिया विद्यापीठाच्या इंटरनॅशनल रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर क्लायमेट अँड सोसायटीने (IRI) अल नीनोबाबत महत्त्वाचा अंदाज जारी केला आहे. २१ सप्टेंबरला प्रसिद्ध झालेल्या ताज्या अहवालानुसार, २०२६ मधील अल नीनोची तीव्रता आणखी वाढण्याची शक्यता असून २०२६-२७ च्या हिवाळ्यात तो अत्यंत शक्तिशाली पातळीवर राहू शकतो. याचा परिणाम भारताच्या हवामानावर आणि पावसावर होण्याची शक्यता असल्याने चिंता वाढली आहे.

IRIच्या अंदाजानुसार, सप्टेंबरच्या मध्यात प्रशांत महासागरातील ‘निनो ३.४’ निर्देशांकातील तापमानातील वाढ ३ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचली. संस्थेने १३ गतिशील आणि ९ सांख्यिकीय अशा एकूण २२ हवामान मॉडेल्सचा अभ्यास केला. या सर्व मॉडेल्सनी २०२६-२७ च्या हिवाळ्यात अत्यंत शक्तिशाली अल नीनोची शक्यता व्यक्त केली आहे.

फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत अल नीनोची शक्यता १०० टक्के असल्याचे IRIच्या मॉडेल-आधारित अंदाजात म्हटले आहे. त्यानंतर ही शक्यता हळूहळू कमी होऊन २०२७च्या मध्यापर्यंत ६१ टक्क्यांवर येण्याचा अंदाज आहे. IRIच्या मते, सध्याचा अल नीनो ऐतिहासिकदृष्ट्या नोंदलेल्या अत्यंत शक्तिशाली घटनांपैकी एक ठरू शकतो.

दरम्यान, हिंदी महासागरातील ‘इंडियन ओशन डायपोल’ म्हणजेच IOD देखील महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो. सप्टेंबर ते डिसेंबर २०२६ या काळात IOD सकारात्मक राहण्याचा अंदाज आहे. त्यानंतर २०२७च्या सुरुवातीला तो सामान्य स्थितीत येण्याची शक्यता आहे. सकारात्मक IOD अनेकदा अल नीनोसोबत दिसतो; मात्र दोन्ही हवामान घटना स्वतंत्रपणेही घडू शकतात.

भारतावर काय परिणाम होऊ शकतो?

अल नीनोचा संबंध भारतातील मान्सूनच्या पावसाशी आहे. अल नीनोच्या काळात भारतात मान्सूनचा पाऊस कमी होण्याची शक्यता असते. त्याचा परिणाम शेती, पाणीसाठे आणि पिकांच्या उत्पादनावर होऊ शकतो. मात्र केवळ अल नीनोच्या आधारे भारतात किती पाऊस पडेल, याचा अचूक अंदाज बांधता येत नाही.

मान्सूनवर अल नीनोसह IOD, मान्सूनची हवेची स्थिती, समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान आणि इतर प्रादेशिक हवामान घटकांचा परिणाम होतो. त्यामुळे IRIचा अंदाज भारतासाठी वाढलेल्या हवामान जोखमीचा संकेत देतो; मात्र तो भारतातील पाऊस किंवा शेतीच्या उत्पादनाचा थेट आणि निश्चित अंदाज नाही.

अल नीनो म्हणजे काय?
प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा जास्त वाढल्यास अल नीनोची स्थिती निर्माण होते. या नैसर्गिक हवामान प्रक्रियेचा परिणाम जगातील अनेक भागांच्या हवामानावर होतो. भारतात त्याचा परिणाम कमी मान्सून, काही काळ उष्ण-कोरडे हवामान आणि पाण्याच्या उपलब्धतेवरील दबावाच्या स्वरूपात दिसू शकतो. मात्र प्रत्येक अल नीनोवेळी परिणाम सारखेच असतील असे नाही.