Xi-Trump-Putin : अण्वस्त्र नियंत्रणासाठी ट्रम्प, जिनपिंग आणि पुतीन एकत्र; जागतिक सत्तासमीकरणांना नवी दिशा मिळणार?
जागतिक राजकारणाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण घडामोडीत अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प, चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग आणि रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांनी गुरुवारी पहिल्यांदाच त्रिपक्षीय बैठक घेतली.

एक तासाहून अधिक काळ चाललेल्या या बैठकीत अण्वस्त्र नियंत्रण, युक्रेनमधील युद्ध, इराणमधील संघर्ष आणि जागतिक शांततेसह विविध महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर चर्चा झाली. या बैठकीतून आंतरराष्ट्रीय राजकारणाला नवी दिशा मिळणार की हा केवळ एक राजनैतिक शक्तिप्रदर्शनाचा भाग ठरणार, याकडे जगाचे लक्ष लागले आहे.
ट्रम्प यांनी या बैठकीला ऐतिहासिक संबोधले. अमेरिका, रशिया आणि चीन या तीन देशांकडे अण्वस्त्रांची संख्या आणि जागतिक प्रभाव लक्षात घेता, अण्वस्त्रांची संख्या कमी करण्यासाठी तसेच त्यांच्या वापराचा धोका टाळण्यासाठी चर्चा करण्याची या देशांकडे अनोखी संधी असल्याचे त्यांनी सांगितले.
जिनपिंग यांनीही जागतिक शांततेला प्राधान्य देण्याची भूमिका मांडली. अण्वस्त्रांवर बंदी घालून त्यांचा पूर्णपणे नाश केला पाहिजे आणि अण्वस्त्रमुक्त जग निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न झाले पाहिजेत, असे मत त्यांनी व्यक्त केल्याचे चीनच्या सरकारी वृत्तवाहिनी सीसीटीव्हीने म्हटले आहे.
दुसरीकडे, पुतीन यांनी दुसऱ्या महायुद्धातील अमेरिका, रशिया आणि चीनच्या संयुक्त विजयाचा उल्लेख केला. आंतरराष्ट्रीय शांतता टिकवण्याची तिन्ही देशांची सामूहिक जबाबदारी असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
अण्वस्त्र कराराचे आव्हान
अण्वस्त्र नियंत्रणाचा मुद्दा या बैठकीच्या केंद्रस्थानी होता. अमेरिका आणि रशिया यांच्यातील शेवटचा अण्वस्त्र नियंत्रण करार ‘न्यू स्टार्ट’ फेब्रुवारीमध्ये संपुष्टात आला आहे. या पार्श्वभूमीवर नव्या, अधिक आधुनिक आणि सुधारित कराराची गरज असल्याचे ट्रम्प यांनी यापूर्वी स्पष्ट केले आहे. या नव्या करारामध्ये चीनचाही समावेश असावा, अशी त्यांची भूमिका आहे.
मात्र, चीनला अण्वस्त्र मर्यादांमध्ये बांधून घेणे हे मोठे आव्हान ठरू शकते. चीनकडे ६०० हून अधिक अण्वस्त्रे असल्याचा अंदाज आहे. तुलनेत अमेरिका आणि रशिया या दोन्ही देशांकडे प्रत्येकी पाच हजारांहून अधिक अण्वस्त्रे असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे आपल्या अण्वस्त्रसाठ्यावर मर्यादा स्वीकारण्यास चीन कितपत तयार होईल, याबाबत प्रश्नचिन्ह आहे.
अमेरिकेतील आर्म्स कंट्रोल असोसिएशनचे कार्यकारी संचालक डॅरिल किमबॉल यांनी या बैठकीबाबत सावध भूमिका घेतली. केवळ राजनैतिक देखावा आणि छायाचित्रांमधून अण्वस्त्र नियंत्रणासारख्या गुंतागुंतीच्या प्रश्नांवर तोडगा निघणार नाही. या बैठकीतून दीर्घकालीन चर्चेची प्रक्रिया सुरू झाली, तरी ती महत्त्वाची उपलब्धी ठरेल, असे त्यांनी म्हटले.
ट्रम्प यांची जिनपिंग आणि पुतीन यांच्याशी स्वतंत्र चर्चा
त्रिपक्षीय बैठकीपूर्वी ट्रम्प यांनी जिनपिंग यांच्याशी स्वतंत्र बैठक घेतली. यंदाच्या वर्षातील दोन्ही नेत्यांची ही तिसरी महत्त्वपूर्ण भेट होती. अमेरिका-चीन संबंध स्थिर आणि सुधारण्याच्या दिशेने असल्याचे जिनपिंग यांनी सांगितले.
व्यापार, आर्थिक सहकार्य आणि तैवानच्या प्रश्नावरही दोन्ही नेत्यांमध्ये चर्चा झाली. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून तेलवाहतूक सुरळीत सुरू राहणे दोन्ही देशांच्या हिताचे असल्याचे ट्रम्प यांनी नमूद केले.
तसेच चीनने अमेरिकेकडून अधिक कृषी उत्पादने खरेदी करावीत, अशी अपेक्षाही त्यांनी व्यक्त केली. यानंतर ट्रम्प यांनी पुतीन यांच्याशी सुमारे ४० मिनिटे स्वतंत्र चर्चा केली.
अलास्का येथे गेल्या वर्षी झालेल्या चर्चेनंतर दोन्ही नेत्यांची ही पहिलीच बैठक होती. त्या चर्चेत युक्रेन युद्ध थांबवण्याबाबत तोडगा निघाला नव्हता. यावेळी पुतीन यांना ‘माझे मित्र’ संबोधत ट्रम्प यांनी चर्चेतून सकारात्मक परिणाम घडू शकतात, असा विश्वास व्यक्त केला.
युक्रेनला चर्चेपासून दूर ठेवल्याने प्रश्न
या संपूर्ण राजनैतिक घडामोडीत युक्रेनला थेट सहभागी करून न घेतल्याने चर्चेला वेगळे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. युक्रेन युद्धाच्या भवितव्याबाबत अमेरिका, रशिया आणि चीन चर्चा करत असताना युक्रेनसह जर्मनी, फ्रान्स, ब्रिटन, जपान आणि दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांना प्रक्रियेपासून दूर ठेवले जात असल्याचे चित्र आहे.
दरम्यान, अमेरिका-चीन संबंधांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि प्रगत संगणकीय चिप्सच्या व्यापारावरून तणाव कायम आहे. चीनला प्रगत चिप्सचा पुरवठा आणि दुर्मीळ खनिजांच्या व्यापारावरील निर्बंध हेही चर्चेतील महत्त्वाचे विषय आहेत. दोन्ही देशांमधील व्यापारविषयक तात्पुरता समझोता पुढील वर्षी १० जानेवारीला संपणार आहे.
इराण युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर चीन आणि रशियाचे इराणशी असलेले व्यापारसंबंधही अमेरिकेसाठी चिंतेचा विषय आहेत. त्यामुळे अण्वस्त्र नियंत्रणापलीकडे ऊर्जा, व्यापार, तंत्रज्ञान आणि प्रादेशिक संघर्ष अशा अनेक मुद्द्यांवर या तिन्ही महासत्तांमधील समीकरणे निर्णायक ठरणार आहेत.





