इनुराद विश्वकर्मा

पिंपरी – मुलांच्या मनोरंजनासाठी टीव्ही, मोबाइल आणि इंटरनेटवरील कार्टून, ऑनलाइन गेम्स तसेच विविध डिजिटल कंटेंटचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. पालक कामानिमित्त व्यस्त असताना मुलांना गुंतवून ठेवण्यासाठी हा सोपा पर्याय ठरतो.

मात्र, मनोरंजनाच्या नावाखाली मुलांच्या नजरेसमोर नेमके काय येत आहे, त्यातून त्यांना कोणते संस्कार मिळत आहेत आणि त्याचा त्यांच्या वर्तनावर कसा परिणाम होत आहे, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे.

लहान वयातील मुले पडद्यावर दिसणाऱ्या पात्रांचे सहज अनुकरण करतात. त्यामुळे कार्टूनमध्ये मारामारी, खोड्या, इतरांना त्रास देणे, नियमांचे उल्लंघन करणे किंवा चुकीचे वर्तन विनोदी पद्धतीने दाखवले गेले, तर त्याचा परिणाम मुलांच्या वर्तनावर होऊ शकतो.

कार्टूनमधून मैत्री, सहकार्य, धाडस, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि चांगल्या सवयी यांसारखे सकारात्मक संदेशही दिले जातात. त्यामुळे सर्वच कार्टून किंवा त्यातील प्रत्येक प्रसंग चुकीचा आहे, असे म्हणता येणार नाही.

मात्र, मनोरंजनाच्या नावाखाली हिंसा, खोड्या किंवा चुकीच्या कृतींचे सातत्याने गौरवीकरण होत असेल, तर त्याकडे पालकांनी गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.

लोकप्रिय कार्टूनमध्ये साहस आणि विनोदाला मोठे स्थान आहे. समाजात शिक्षक आणि पोलीस अत्‍यंत महत्त्वाचे घटक आहेत. मात्र, काही प्रसंगांमध्ये शिक्षक, पोलीस, नियम, शिस्त किंवा जबाबदारी यांची खिल्ली उडवणारे प्रसंग विनोदी पद्धतीने मांडले जातात.

मोठ्या व्यक्तीला हा केवळ विनोद वाटू शकतो; परंतु लहान मुलांच्या मनावर त्याचा वेगळा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मुलांनी पाहिलेल्या कंटेंटबाबत त्यांच्याशी संवाद साधणे आणि योग्य-अयोग्य यातील फरक समजावून सांगणे महत्त्वाचे आहे.

गेममधून शिकविले जातेय विचित्र वर्तन
कार्टूनसोबतच ऑनलाइन गेम्सचाही मुलांच्या वर्तनावर प्रभाव पडत आहे. अनेक ऑनलाइन गेम्समध्ये मुले ग्रुपमध्ये खेळताना एकमेकांशी संवाद साधतात. या संवादातून शिवीगाळ, अपशब्द आणि अयोग्य भाषेचा वापर होण्याची शक्यता असते.

सुरुवातीला केवळ गेमचा भाग वाटणाऱ्या या गोष्टी हळूहळू मुलांच्या बोलण्यात आणि वागण्यातही उतरू शकतात. त्यामुळे मुलं कोणते गेम खेळतात आणि त्यामध्ये कोणत्या प्रकारचे संवाद होतात, याकडेही पालकांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे. लहान मुलांमध्ये लोकपि्रय असलेल्‍या एका गेम तर पूर्णपणे एका शिक्षिकेला त्रास देण्यावर आधारित आहे. नवनवीन युक्‍त्‍या शोधून शिक्षिकेला त्रास दिल्‍यास खेळणारी मुले या गेममध्ये जिंकतात.

पैसे खर्चून मुले बिघडविण्याचे काम
आज अनेक गेम्स, कार्टून किंवा इतर डिजिटल कंटेंटसाठी पालक पैसे मोजतात. त्यामुळे केवळ पैसे देऊन कंटेंट उपलब्ध करून देणे पुरेसे नसून, आपण मुलांना नेमके काय पाहण्यासाठी आणि खेळण्यासाठी देत आहोत, याची माहिती घेणेही पालकांची जबाबदारी आहे.

संबंधित कंटेंट मुलांच्या वयाला योग्य आहे का, त्यामध्ये हिंसा, अपशब्द किंवा अयोग्य भाषा आहे का, याची पालकांनी शक्य तितकी खात्री करणे गरजेचे आहे.

‘मुले दररोज जे पाहतात, ऐकतात आणि अनुभवतात, त्यातून त्यांचे विचार, भावना, सवयी आणि वर्तन घडत असते. डिजिटल युगात स्क्रीन हा मुलांच्या आयुष्याचा स्वाभाविक भाग झाला आहे. मात्र, ऑनलाइन पाहिलेली गोष्ट आणि प्रत्यक्ष आयुष्यात अनुकरण करण्यासाठी योग्य गोष्ट यातील फरक समजण्याइतकी भावनिक परिपक्वता लहान मुलांमध्ये नेहमीच असेल असे नाही.

त्यामुळे वयानुसार अयोग्य, अतिप्रमाणात किंवा पालकांच्या देखरेखीशिवाय पाहिलेल्या कंटेंटचा त्यांच्या वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो. चिडचिड वाढणे, एकाग्रता कमी होणे, झोपेचा त्रास, कुटुंबीयांशी संवाद कमी होणे किंवा ऑनलाइन पाहिलेल्या वर्तनाचे व भाषेचे अनुकरण करणे ही त्याची संकेतस्थळे असू शकतात. डिजिटल माध्यमांपासून मुलांना पूर्णपणे दूर ठेवणे हा उपाय नाही.

त्याऐवजी पालकांनी मुले कोणता कंटेंट पाहतात याकडे लक्ष द्यावे, त्यांच्याशी वयानुरूप संवाद साधावा, स्क्रीन वापराबाबत मर्यादा ठरवाव्यात आणि स्क्रीन टाइमसोबत खेळ, शिक्षण, सामाजिक संवाद व प्रत्यक्ष जीवनातील अनुभवांचा समतोल राखावा.’ – डॉ. आशुतोष उदावंत, क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट, आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटल, पुणे

हेही वाचा:

India Beat Pakistan : भारताने पाकिस्तानचा धुव्वा उडवत नोंदवली विजयाची हॅट्ट्रिक! हरमनप्रीत कौरने षटकाराने संपवला सामना