Time Travel: टाइम ट्रॅव्हलचे सायन्स फिक्शन चित्रपट पाहताना आपल्या मनात एक मोठा प्रश्न वारंवार येतो, हे खरंच घडू शकतं का? की कोणीतरी भविष्यात किंवा भूतकाळात जाऊ शकते. जेव्हा आपण या विषयावर इतरांशी बोलतो तेव्हा बहुतेक लोक याला विज्ञानकथा (science fiction) म्हणून नाकारतात, परंतु तुम्हाला माहित आहे का की विज्ञानाने वेळ प्रवासाच्या सिद्धांतांना पूर्णपणे नाकारलेले नाही.

1895 मध्ये प्रथमच त्याचा उल्लेख करण्यात आला –
वेळ प्रवास (Time Travel). 1895 मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘द टाइम मशीन’ या कादंबरीत याबद्दलची प्राथमिक माहिती मिळते. हे विज्ञान कथांचे जनक मानले जाणारे प्रसिद्ध विज्ञान लेखक एच.जी. यांनी लिहिले होते. वेल्सने लिहिले, परंतु ते कल्पक मार्गाने स्पष्ट करण्यायोग्य नव्हते. साहित्य आणि चित्रपट क्षेत्रातील टाइम ट्रॅव्हल ही संकल्पना काही वैज्ञानिक तत्त्वांवर आधारित आहे. हा सिद्धांत सांगणाऱ्या महान शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आइनस्टाईनने जगाला त्यांच्या ‘थिअरी ऑफ रिलेटिव्हिटी’ची ओळख करून दिली.

वेळ-प्रवासाची कल्पना समजून घेण्यासाठी, सापेक्षतेची तत्त्वे समजून घेणे आवश्यक आहे. या सिद्धांतापूर्वी, प्रत्येकासाठी वेळ समान, स्थिर किंवा निरपेक्ष मानली जात होती, याचा अर्थ असा की वेळ कोणत्याही व्यक्तीसाठी स्थिर असेल, मग तो जगाच्या कोणत्याही कोपर्यात राहतो. आईन्स्टाईनने ही कल्पना संपवली. त्यांनी सांगितले की प्रत्येकासाठी वेळ सारखा नसतो, म्हणजेच दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी उपस्थित असलेल्या लोकांसाठी वेळ वेगळी असते. त्यांच्या मते, दोन घटनांमधील वेळ हा त्या व्यक्तीचा वेग आणि पाहणाऱ्याच्या दृष्टीवर अवलंबून असतो.

विज्ञान काय म्हणते?
काळाच्या प्रवासाबाबत शास्त्रज्ञांमध्ये नेहमीच मतभेद राहिले आहेत. काही शास्त्रज्ञ हे शक्य मानतात, तर काही पूर्णपणे नाकारतात. 1915 मध्ये अल्बर्ट आइनस्टाइनने ‘थिअरी ऑफ रिलेटिव्हिटी’द्वारे एक नवीन दृष्टीकोन मांडला. वेळ आणि वेग यांचा संबंध त्यांनी स्पष्ट केला. त्यांनी सांगितले की ‘काळ’ एका वेगाने फिरत नाही, तर ती ‘गती’ म्हणजेच ‘वेगा’वर पूर्णपणे अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, जर तुमचा वेग जास्त असेल तर तुम्ही कमी वेळेत अंतर पूर्ण करू शकता, तर कमी वेगात तुम्हाला जास्त वेळ लागेल. जर तुम्ही तुमचा वेग खूप वेगाने वाढवला तर तुम्ही वेळेच्या पुढे जाऊ शकता, ज्याला आपण भविष्य देखील म्हणू शकतो.

विश्वात घडणाऱ्या गोष्टींसाठी एक विशिष्ट वेग मर्यादा आहे, जसे की प्रकाशाचा वेग 299,792,458 m/s आहे, म्हणजेच तो प्रकाशाच्या वेगापेक्षा जास्त असू शकत नाही. जर आपण आपला वेग प्रकाशाच्या वेगाने बदलला तर काय होईल? हे शक्य आहे की जर आपण प्रकाशाच्या वेगाने प्रवास केला तर आपण वर्तमान काळाच्या पलीकडे जाऊ.

विज्ञानात वेळ प्रवासाचा संकेत आहे –
1971 मध्ये, जोसेफ सी. हाफेले आणि रिचर्ड ई. कीटिंग यांनी ‘सापेक्षतेच्या सिद्धांतावर’ आधारित एक प्रयोग केला, ज्याला हेफेले-कीटिंग प्रयोग (Hafele–Keating Experiment) असे नाव देण्यात आले. या प्रयोगात चार अणु घड्याळांचा वापर करण्यात आला. या घड्याळांच्या सहाय्याने त्याने पृथ्वीच्या दोन प्रदक्षिणा घातल्या, परंतु जेव्हा ते दोघे परतले तेव्हा आश्चर्यकारक परिणाम दिसून आले. त्याने त्याच्या वेधशाळेत एक अणु घड्याळ सोडले होते, तर बाकीची तीन घड्याळे त्याच्यासोबत पृथ्वीभोवती फिरत होती. परत आल्यावर त्याला चार घड्याळांची वेळ वेगळी असल्याचे आढळले. या प्रयोगानंतर एक गोष्ट स्पष्ट झाली की जर आपण आपला वेग वाढवला तर आपण वेळेत पुढे जाऊ शकतो, म्हणजेच आपण भविष्यात जाऊ शकतो. तथापि, आतापर्यंत विज्ञानाने पुरेशी प्रगती केलेली नाही ज्यामुळे आपण काळाच्या गतीने पुढे जाऊ शकू. पण भविष्यात असेही होऊ शकते.