Dal Farming : डाळींच्या लागवडीबद्दल बोलायचे झाल्यास, अरहर ( Arhar Cultivation ) डाळीची लागवड भारतात मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.या बियाणांच्या काही प्रजातीपासून वाटाणा देखील पिकवला जातो. मात्र अरहर हे खास डाळींसाठी ओळखले जाते. पूर्वांचलमधील शेतकरी आता अरहरची लागवड करून मोठा नफा कमवत आहेत. या संदर्भात, उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील रहिवासी अविनाश कुमार त्यांच्या शेताच्या कड्यावर अरहर लागवड करून दरवर्षी लाखो रुपये कमवत आहेत. एका हिंदी वृत्तवाहिनीशी बोलताना बोलताना अविनाशने सांगितले की, ते एकूण 11 एकरात अरहरची लागवड करत आहे. एकरा मागे त्यांना 27-30 हजार रुपयांची फायदा होते. म्हणजे वार्षिक उत्पन्न 3-3.50 लाख रुपये आहे. घरच्याच शेणापासून कंपोस्ट खत तयार करून त्याचा वापर अरहरच्या लागवडीत केल्यास खर्च कमी आणि नफा जास्त असल्याचे त्यांनी सांगितले.

गोरखपूरचे प्रगतीशील शेतकरी अविनाश कुमार औषधी वनस्पतींची लागवड करतात. याशिवाय ते शेतीच्या विविध पिकांच्या उत्पादनावर संशोधन करत राहतात. याच क्रमाने ते सध्या शबला सेवा संस्थेच्या मदतीने दोन जातीच्या अरहरची लागवड करत आहेत. अरहरची एक जात १२० ते १४० दिवसांत तयार होते. या जातीची पेरणी जुलै महिन्यात केली जाते आणि नोव्हेंबर आणि डिसेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात कापणी केली जाते.

पूर्वांचल आणि बिहारमध्ये अरहरची लागवड करण्यासाठी साधारणपणे आठ ते नऊ महिने लागतात. या जातीची लागवड केल्यास अर्ध्या वेळेत पीक तयार होते. तसेच हे पीक काढल्यानंतर दुसरे पीक घेता येते. अविनाश कुमार म्हणतात की या प्रजातीचे बीज मध्य प्रदेशातील आदिवासी भागातून आणले आहे.

शेतकरी बांधवांना आवाहन करून ते म्हणाले की, ते त्यांच्या शेतातील बांधावर अरहरच्या इतर जाती वाढवू शकतात. त्याची लागवड करून शेतकऱ्यांना अतिरिक्त लाभ मिळणार आहे. कारण शेतात धान्य किंवा इतर पिके घेऊन शेतातील बांधावर अरहरची लागवड करून उत्पन्न वाढवता येते. त्याचा कालावधी सुमारे आठ महिने आहे.

25 कृषी विद्यापीठांना भेट दिली
अविनाश पुढे म्हणाले की, अरहरच्या दोन्ही जातींची नैसर्गिक पद्धतीने लागवड केल्यास नफा जास्त मिळतो. आणि खर्च शून्य असल्याचे दिसते. ते म्हणाले, जगातील 85% अरहर उत्पादन फक्त भारतात होते. प्रथिने, खनिजे, कार्बोहायड्रेट्स, लोह, कॅल्शियम इत्यादी पोषक तत्वांनी समृद्ध अरहरला डाळींचा राजा देखील म्हटले जाते. अविनाश सांगतो की, लहानपणापासूनच त्याचा शेतीकडे कल होता. त्यामुळे त्यांनी आत्तापर्यंत देशातील 80 कृषी विज्ञान केंद्रे आणि 25 कृषी विद्यापीठांना भेटी देऊन नवीन शेती तंत्राची माहिती घेतली आहे. अविनाश हा मूळचा मधुबनी, बिहारचा आहे. पण त्यांचा जन्म गोरखपूरमध्ये झाला. 1998 मध्ये यूपी पोलिसात नोकरीला रुजू झाले. त्यानंतर 2005 मध्ये नोकरी सोडून त्यांनी शेती केली.

कमी खर्च आणि जास्त उत्पन्न
गोरखपूरचे यशस्वी शेतकरी अविनाश कुमार म्हणाले की, जर अरहर सह-पीक म्हणून लागवड केली तर शेतकऱ्यांना 5 वर्षांपर्यंत कमी खर्चात दुप्पट नफा मिळवण्यास मदत होते. ज्वारी, बाजरी, उडीद, कापूस या पिकांसोबतच अरहरची लागवड करता येते. अरहरच्या उत्पादनाविषयी बोलायचे झाले तर, सुमारे 1 हेक्टर सुपीक आणि बागायती जमिनीतून 25-40 क्विंटल उत्पादन मिळू शकते. कमी पाणी असलेल्या भागातही अरहरचे 15-30 क्विंटलपर्यंत उत्पादन देते. यामुळेच प्रमुख कडधान्य पीक असण्याबरोबरच याला नगदी पीक देखील म्हटले जाते.