Stress Management : आजच्या धावपळीच्या जीवनात ताण म्हणजेच स्ट्रेस ही अनेकांच्या आयुष्यातील सामान्य समस्या बनली आहे. ऑफिसमधील कामाचा ताण, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, आर्थिक अडचणी आणि भविष्याची चिंता यामुळे अनेक जण सतत मानसिक तणावाखाली असतात. अनेकदा आपण ताणाकडे केवळ मानसिक समस्या म्हणून पाहतो. मात्र, सतत तणावात राहिल्याने त्याचा परिणाम शरीरावरही होऊ शकतो. मेंदू, हृदय आणि पचनसंस्थेच्या कार्यावर ताणाचा परिणाम जाणवू शकतो. त्यामुळे ताणाची लक्षणे ओळखून वेळीच त्याकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. जाणून घेऊया, सतत ताण घेतल्याने शरीरातील कोणत्या अवयवांवर परिणाम होतो आणि तणाव कमी करण्यासाठी कोणत्या सवयी अंगीकाराव्यात.

१. मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर होतो परिणाम

जेव्हा एखादी व्यक्ती तणावाखाली असते, तेव्हा शरीरात कोर्टिसोल आणि अॅड्रेनालिन यांसारखे हार्मोन्स तयार होतात. हे हार्मोन्स कठीण परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी शरीराला तयार करतात. मात्र, सतत ताण राहिल्यास मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.

• विसरण्याची समस्या : दीर्घकाळ तणावात राहिल्याने गोष्टी लक्षात ठेवण्याची आणि नवीन गोष्टी शिकण्याची क्षमता प्रभावित होऊ शकते.
• एकाग्रता कमी होणे : कोणत्याही कामावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होऊ शकते.
• झोपेच्या समस्या : सतत विचार आणि चिंता यामुळे शांत झोप लागण्यात अडचणी येऊ शकतात.
• चिडचिड वाढणे : छोट्या-छोट्या गोष्टींवर राग येणे आणि मूडमध्ये बदल होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
• चिंता वाढणे : दीर्घकाळ तणाव राहिल्यास काही व्यक्तींमध्ये चिंतेची समस्या वाढू शकते.

२. हृदयाच्या आरोग्यावर होतो परिणाम

सतत तणावाखाली राहिल्याने हृदयाच्या आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो. तणावाच्या काळात शरीरातील स्ट्रेस हार्मोन्सची पातळी वाढते. त्यामुळे काही काळासाठी हृदयाचे ठोके आणि रक्तदाब वाढू शकतो. दीर्घकाळ तणाव राहिल्यास हृदयविकाराचा धोका वाढवणाऱ्या इतर घटकांवरही परिणाम होऊ शकतो.

– रक्तदाब वाढणे : तणावाच्या वेळी रक्तदाब तात्पुरता वाढू शकतो.
– हृदयाचे ठोके वाढणे : चिंता किंवा घाबरल्यामुळे हृदयाची धडधड वाढू शकते.
– खाण्याच्या सवयी बदलणे : तणावात काही जण जास्त खाणे, धूम्रपान करणे किंवा शारीरिक हालचाल कमी करणे अशा सवयी लावून घेतात.
– हृदयविकाराचा धोका : दीर्घकाळचा ताण हा हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम करणारा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकतो.

३. पचनसंस्थेवरही होतो परिणाम

तणावाचा परिणाम केवळ मेंदू आणि हृदयापुरता मर्यादित नसतो. त्याचा पचनसंस्थेवरही परिणाम होऊ शकतो. मेंदू आणि पोट यांच्यात जवळचा संबंध असतो. याला ‘गट-ब्रेन कनेक्शन’ असे म्हटले जाते. तणावामुळे या यंत्रणेच्या कार्यात बदल होऊन पचनाच्या समस्या उद्भवू शकतात.

– अॅसिडिटी आणि छातीत जळजळ : तणावामुळे काही व्यक्तींमध्ये अॅसिडिटी आणि अन्ननलिकेत आम्ल येण्याची समस्या वाढू शकते.
– पोटदुखी आणि मुरडा : तणावामुळे आतड्यांची संवेदनशीलता वाढून पोटदुखी जाणवू शकते.
– बद्धकोष्ठता किंवा जुलाब : पचनसंस्थेच्या हालचालींवर परिणाम झाल्याने या समस्या उद्भवू शकतात.
– भुकेत बदल : काहींना तणावात जास्त भूक लागते, तर काहींची भूक कमी होते.
– इरिटेबल बाऊल सिंड्रोम : आधीपासून IBS चा त्रास असलेल्या व्यक्तींमध्ये तणावामुळे पोटदुखी, गॅस आणि शौचाच्या सवयींमध्ये बदल होऊ शकतो.

तणाव कमी करण्यासाठी कोणत्या सवयी अंगीकाराव्यात?

सततचा तणाव कमी करण्यासाठी जीवनशैलीत काही सकारात्मक बदल करणे गरजेचे आहे.

१. नियमित व्यायाम करा : दररोज चालणे, योगासने किंवा हलका व्यायाम केल्याने मन प्रसन्न राहण्यास मदत होते.

२. पुरेशी झोप घ्या : दररोज साधारण ७ ते ९ तास झोप घेण्याचा प्रयत्न करा.

३. ध्यान आणि श्वसनाचा सराव करा : मेडिटेशन आणि संथ, खोल श्वास घेण्याच्या सरावामुळे मन शांत होण्यास मदत होते.

४. पौष्टिक आहार घ्या : फळे, भाज्या, कडधान्ये आणि पौष्टिक पदार्थांचा आहारात समावेश करा.

५. स्क्रीन टाइम कमी करा : झोपण्यापूर्वी मोबाईल आणि लॅपटॉपचा वापर कमी करा.

६. मनातील गोष्टी बोला : आपल्या अडचणी कुटुंबीय किंवा विश्वासू मित्रमैत्रिणींशी शेअर करा.

७. कामातून विश्रांती घ्या : सतत काम करण्याऐवजी मध्येच थोडा ब्रेक घ्या.

लक्षात ठेवा, ताण हा आयुष्याचा एक भाग असला, तरी तो सतत मनात साठवून ठेवणे आरोग्यासाठी योग्य नाही. तणावामुळे दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असल्यास समुपदेशक किंवा डॉक्टरांची मदत घ्या. योग्य जीवनशैली, पुरेशी विश्रांती आणि सकारात्मक सवयी यांमुळे तणावाचे व्यवस्थापन करणे शक्य आहे