– नित्तेंन गोखले
Energy : जागतिक ऊर्जा बाजारात अस्थिरतेचे वातावरण निर्माण झाले की ऊर्जा (Energy) सुरक्षितता टिकवण्यासाठी विविध राष्ट्रे स्वच्छ ऊर्जा पर्यायाकडे वळतात, असे चित्र सध्या दिसत आहे.

ऊर्जा (Energy) बाजारात अस्थिरतेचे वातावरण दोन वेगवेगळ्या धक्क्यांमुळे निर्माण झाले. पहिला मोठा धक्का होता 2022 मध्ये सुरू झालेले रशिया-युक्रेन युद्ध. दुसरा धक्का म्हणजे अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यातील संघर्ष. याशिवाय, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प स्वतःच्या विधानांमधून दर महिन्याला तेल बाजाराला छोटे-मोठे धक्के देतच असतात.

या धक्क्यांमुळे हे स्पष्ट झाले आहे की, ऊर्जा (Energy) सुरक्षेसाठी संपूर्णपणे दुसर्‍या देशांवर अवलंबून राहणे ही एक मोठी धोरणात्मक कमकुवत बाजू ठरते. त्यामुळेच 2022 पासून जगभरातील अनेक देशांनी इलेक्ट्रिक वाहने, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांच्या वापराकडे वळण्यास वेग दिला आहे.

इलेक्ट्रिक वाहनांची वेगवान विक्री
स्टॅटिस्टा, ब्लूमबर्ग एनईएफ, इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी आणि युरोपियन ऑटोमोबाइल मॅन्युफॅक्चरर्स असोसिएशन यांसारख्या स्रोतांकडून मिळालेली आकडेवारी खूप काही दर्शवते. वर्ष 2025 मध्ये एकूण विकल्या जाणार्‍या कार्सपैकी इलेक्ट्रिक कारचा वाटा सुमारे 25 टक्के होता. मागील आकडेवारी पाहिली तर, 2018 मध्ये हीच टक्केवारी फक्त 2 टक्के होती. सखोल माहिती जाणून घेण्यासाठी युरोप, अमेरिका, आफ्रिका आणि भारताच्या आकडेवारीवर एक नजर मारूयात.

युरोपमधील इलेक्ट्रिक कार विक्री 2022 मध्ये सुमारे 2.7 दशलक्ष युनिट्स होती. 2026 संपेपर्यंत ती अंदाजे 5.16 दशलक्ष युनिट्सपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. या आकडेवारीनुसार 2022 ते 2026 या कालावधीत युरोपमध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांच्या विक्रीत सुमारे 91 टक्के वाढ झाली आहे. दुसरीकडे अमेरिकेत ‘इन्फ्लेशन रिडक्शन अ‍ॅक्ट’मुळे ईव्ही विक्री 2022 मध्ये 1 दशलक्षवरून 2023 मध्ये 1.4 दशलक्ष झाली.

नंतर ही वाढ मंदावून 2024-2026 दरम्यान 1.5 ते 1.6 दशलक्षवर स्थिरावली. परंतु, सवलती कमी असतानाही ईव्ही घेण्यास उत्सुक असलेल्या ग्राहकांची संख्या सतत वाढत आहे. आफ्रिकेचा विचार केला तर, उपलब्ध आकडेवारीनुसार तेथील इलेक्ट्रिक वाहन विक्री 2022-23 पासून 2025 पर्यंत सुमारे पाच ते आठ पट वाढली. 2026 च्या पहिल्या सहामाहीत ही विक्री मागील वर्षाच्या तुलनेत दुप्पटहून अधिक राहण्याचा अंदाज आहे.

भारतातील परिस्थिती काय आहे?
2022 मध्ये भारतातील एकूण इलेक्ट्रिक वाहनांची विक्री 1 दशलक्ष (10 लाख) युनिट्स होती. 2026 संपेपर्यंत ती 2.5 दशलक्ष ओलांडण्याचा अंदाज आहे; कारण ई-20 पेट्रोलबाबतच्या गोंधळामुळेही अनेक लोक ईव्हीचा पर्याय निवडत आहेत. एकंदरीत, 2022 ते 2026 या कालावधीत ईव्ही विक्रीत सुमारे 150 टक्के वाढ अपेक्षित आहे.

सौर ऊर्जा (Energy) क्षमतेत दमदार वाढ
साधारण 2022 च्या सुरुवातीपासून जगभरातील सौर ऊर्जा यंत्रणांच्या उभारणीने विक्रमी पातळी गाठली आहे. 2022 ते 2026 या कालावधीत सौर पॅनेल बसवण्यात आघाडीवर असलेल्या पाच देशांमध्ये चीन, अमेरिका, भारत, ब्राझील आणि जर्मनी यांचा समावेश दिसतो. या देशांच्या राष्ट्रीय अधिकृत संस्थांनी जारी केलेली (इन्स्टॉल्ड व ग्रीड कनेक्टेड) एकूण क्षमतेची आकडेवारी पाहुयात.

चीनने 2022 मध्ये 87.4 गिगावॅट क्षमता जोडली, तर 2023 मध्ये सुमारे 216 गिगावॅट आणि 2024 मध्ये सुमारे 290 गिगावॅट भर पाडली. वर्ष 2025-2026 मध्येही ही वाढ कायम राहिलेली दिसते. विकसित देश असलेल्या अमेरिकेत 2022 मध्ये सुमारे 18 गिगावॅट क्षमता जोडली गेली आणि ‘इन्फ्लेशन रिडक्शन अ‍ॅक्ट’च्या प्रोत्साहनांमुळे 2024 मध्ये सुमारे 37 गिगावॅटची विक्रमी भर पडली.

भारतसुद्धा या शर्यतीत मागे नाही. भारताने 2022 मध्ये 13 गिगावॅट जोडून जगातील तिसरी सौर बाजारपेठ म्हणून स्थान मिळवले. देशाने पुढे 2024 दरम्यान विक्रमी 25.2 गिगावॅट जोडून 2025-2026 मध्येही दुहेरी अंकी वाढ कायम ठेवली. ब्राझीलने 2022 च्या सुरुवातीला ‘रूफटॉप’ (छतावरील) सौर ऊर्जा क्षेत्रात 193 टक्क्यांची उल्लेखनीय वाढ नोंदवली.

2023 मध्ये 15.6 गिगावॅट आणि 2024 मध्ये 18.9 गिगावॅट क्षमता जोडून त्यांनी ही दमदार गती कायम ठेवली. त्याच वेळी, जर्मनीने 2022 मधील 7.5 गिगावॅटवरून 2023 मध्ये 14 गिगावॅटहून अधिक आणि 2024 मध्ये सुमारे 14.6 गिगावॅटपर्यंत विस्तार केला.

बाजारपेठेत पवन ऊर्जेचा विस्तार
पवन ऊर्जा क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक झाली असली, तरी पुरवठा साखळीतील समस्या, धोरणात्मक बदल आणि ग्रीड एकत्रीकरण, या पैलूंमुळे सगळीकडे पवन ऊर्जा प्रकल्पांसमोर आव्हाने उभी राहतात. पण परिस्थिती बदलत चालली आहे. 2022 अखेरीस चीन, अमेरिका, जर्मनी, भारत आणि ब्राझील हे देश क्षमता वाढवण्याच्या बाबतीत आघाडीवर आहेत.

चीनने 2022 मध्ये 49.83 गिगावॅट नवीन पवन ऊर्जा क्षमता जोडली. चीनची एकूण क्षमता 2026 मध्यापर्यंत 650 गिगावॅटचा आकडा ओलांडण्याचा अंदाज आहे. अमेरिकेत 2022 ते 2026 या कालावधीत पवन ऊर्जा क्षमतेत सुमारे 26 ते 30 गिगावॅटची वाढ झाली आहे. 2022 च्या शेवटी अमेरिकेची एकूण स्थापित पवन ऊर्जा क्षमता सुमारे 144 गिगावॅट होती, जी 2026 च्या अखेरपर्यंत वाढून सुमारे 170 गिगावॅटपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे.

जर्मनीने 2022 मध्ये सुमारे 2.4 गिगावॅट नवीन पवन ऊर्जा क्षमता जोडली. त्यानंतरच्या वर्षांत (2023-2025) वार्षिक वाढ साधारणपणे 3 ते 4 गिगावॅटच्या दरम्यान राहिली. 2026 पर्यंतही ही स्थिर वाढ सुरू राहण्याची शक्यता आहे.

भारतात अनेक वर्षांपासून विविध सरकारी विभागांत धूळ खात बसलेल्या पवन ऊर्जा प्रकल्पांच्या फाइल आता वेगवेगळ्या राज्य सचिवांच्या टेबलांवर आल्या आहेत. भारताने 2022 ते 2026 दरम्यान पवन ऊर्जा क्षमता सुमारे 15 ते 16 गिगावॅटने वाढवली आहे. देशाची पवन ऊर्जा क्षमता 2022 अखेरीस सुमारे 42 गिगावॅट होती, जी 2026 पर्यंत 57 गिगावॅटपेक्षा जास्त होण्याचा अंदाज आहे.

सौर ऊर्जा (Energy) क्षमतेसोबतच ब्राझीलने पवन ऊर्जा क्षमतेतसुद्धा उत्तम काम केल्याचे दिसते. ब्राझीलने 2022 मध्ये सुमारे 4.06 गिगावॅट नवीन पवन ऊर्जा क्षमता जोडली. त्यानंतरच्या वर्षांत (2024-2025 मध्ये) क्षमतेत चढ-उतार दिसले आणि गती थोडी मंदावली. ब्राझीलची पवन ऊर्जा क्षमता सध्या सुमारे 35.9 ते 36 गिगावॅटच्या दरम्यान आहे. एकूणच, विकसित देश असो किंवा विकसनशील, युद्धांमधील अस्थिरता राष्ट्रांना स्वच्छ ऊर्जा पर्याय स्वीकारण्यास भाग पाडत आहे हे नक्की.