– हेमंत महाजन
Indian Merchant Navy : भारतीय व्यापारी नौदलातील (Indian Merchant Navy) अधिकारी आणि कर्मचारी हे भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेचे, अन्न सुरक्षेचे आणि आर्थिक सामर्थ्याचे अदृश्य रक्षक आहेत.

एकेकाळी कमी झालेली सोमालियन समुद्री चाचेगिरी पुन्हा डोके वर काढत आहे. एडनच्या आखातात आणि आफ्रिकेच्या शिंगाजवळ भारतीय नाविकांना ओलीस धरल्याच्या घटना वाढल्या आहेत. जुलै 2026 पर्यंत किमान 16 भारतीय नाविकांना चाच्यांनी ओलीस ठेवले होते.

चाच्यांच्या ताब्यात गेलेल्या नाविकांना अनेक संकटांना सामोरे जावे लागते. त्यांना शारीरिक अत्याचार, दीर्घकाळ कैद, औषधांची कमतरता, मानसिक ताण आणि कुटुंबापासून दूर राहण्याचा त्रास सहन करावा लागतो.

भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेबद्दल (Indian Merchant Navy) बोलताना आपण सहसा सैन्य, नौदल, वायुदलांचा उल्लेख करतो. मात्र, एक असा मोठा भारतीय समुदाय आहे जो कोणत्याही शस्त्राशिवाय, कोणत्याही प्रसिद्धीशिवाय आणि अनेकदा जीव धोक्यात घालून देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे चक्र अखंडपणे चालू ठेवतो. हे आहेत भारतीय व्यापारी नौदलातील अधिकारी, अभियंते, खलाशी आणि विविध तांत्रिक कर्मचारी. जगभरातील समुद्री मार्गांवर काम करणारे हे भारतीय नाविक भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेचे, पुरवठा साखळीचे आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे खरे रक्षक आहेत.

आज भारत जगातील सुमारे 12 टक्क्यांहून अधिक सागरी मनुष्यबळ पुरवतो आणि फिलिपीन्सनंतर दुसर्‍या क्रमांकावर आहे. विशेषतः भारतीय अधिकारी आणि अभियंते त्यांच्या कौशल्यासाठी जगभर प्रसिद्ध आहेत. जगातील हजारो व्यापारी जहाजांवर भारतीय कर्मचारी कार्यरत असून ते भारताच्या आर्थिक सामर्थ्याचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहेत.

भारतीय व्यापारी जहाज कर्मचारी काळा समुद्र, पर्शियन आखात, होर्मुझची सामुद्रधुनी, लाल समुद्र, एडनचे आखात आणि हिंदी महासागरातील धोकादायक समुद्री मार्गांवर काम करतात. या मार्गांद्वारे भारताला (Indian Merchant Navy) आवश्यक असलेले खनिज तेल, नैसर्गिक वायू, खत, अन्नधान्य, औद्योगिक कच्चा माल आणि निर्यात मालाची वाहतूक होते. या मार्गांमध्ये व्यत्यय आल्यास भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

लोक सामान्यतः या कर्मचार्‍यांना खलाशी म्हणतात; परंतु ते अत्यंत प्रशिक्षित व्यावसायिक असतात. त्यात कॅप्टन, डेक ऑफिसर, मरिन इंजिनिअर, रेडिओ अधिकारी आणि इतर विशेष तज्ज्ञांचा समावेश असतो. त्यांची जहाजे युद्धासाठी नव्हे तर व्यापारासाठी तयार केलेली असतात. त्यामुळे ती शत्रूच्या हल्ल्यांपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यास फारशी सक्षम नसतात.

गेल्या काही वर्षांत जागतिक संघर्षांमुळे भारतीय नाविकांचे जीवन अधिक धोकादायक झाले आहे. आखातातील संघर्ष, रशिया-युक्रेन युद्ध आणि सोमालियाजवळ वाढलेली समुद्री चाचेगिरी यामुळे अनेक भारतीय नाविकांना जीव गमवावा लागला आहे. अधिकृत अहवालांनुसार, आखातातील संघर्षात 10 भारतीय नाविकांचा मृत्यू झाल्याची आणि सुमारे 75 भारतीय जखमी झाले आहेत.

रशिया-युक्रेन युद्धाच्या क्षेत्रातही भारतीय नाविकांना मोठा धोका निर्माण झाला आहे. काळ्या समुद्रातील घटनांमध्ये 5 भारतीय नाविकांचा मृत्यू झाला असून 2 जण बेपत्ता असल्याचे अहवाल सांगतात. ही आकडेवारी केवळ संख्या नाही. प्रत्येक आकड्यामागे एक कुटुंब, एक स्वप्न आणि देशासाठी सेवा करणारा एक भारतीय नागरिक आहे.

आजच्या काळात व्यापारी जहाजांना केवळ समुद्री चाच्यांचाच नव्हे तर क्षेपणास्त्रे, सशस्त्र ड्रोन, समुद्री माइन्स आणि चुकीची ओळख यांसारख्या धोक्यांचाही सामना करावा लागतो. पर्शियन आखात, होर्मुझची सामुद्रधुनी आणि लाल समुद्र या भागांत व्यापारी जहाजे अनेकदा युद्धाच्या सावटाखाली प्रवास करतात.
कधी कधी जहाजाचा ध्वज, मालक, मालाचा प्रकार किंवा गंतव्य बंदर यांमुळे जहाज लक्ष्य बनू शकते. राजकीय निर्णयांमध्ये कोणतीही भूमिका नसतानाही जहाजावरील कर्मचारी प्रत्यक्ष धोक्याला सामोरे जातात.

रशिया-युक्रेन संघर्ष क्षेत्रात क्षेपणास्त्र हल्ले, ड्रोन हल्ले, समुद्री माइन्स, बंदरे बंद होणे आणि नौवहन व्यवस्थेचे नुकसान यामुळे व्यापारी जहाजांचे कामकाज अत्यंत धोकादायक झाले आहे. व्यापारी जहाजे ही लढाऊ युद्धनौका नसतात. त्यांच्याकडे क्षेपणास्त्रे किंवा आधुनिक ड्रोन हल्ले रोखण्याची क्षमता नसते. त्यामुळे अशा जहाजांवरील कर्मचारी प्रत्यक्ष युद्धात सहभागी नसतानाही युद्धाचे बळी ठरतात.

युद्ध आणि संघर्षाचा परिणाम केवळ जीवितहानीपुरता मर्यादित नसतो. अनेक वेळा नाविकांना नियोजित कालावधीपेक्षा जास्त काळ जहाजावर राहावे लागते. कर्मचार्‍यांच्या बदल्यात विलंब होतो. वैद्यकीय सुविधा मिळणे कठीण होते. ताजे अन्न, औषधे आणि सुटे भाग मिळण्यात अडचणी येतात. सॅटेलाइट संपर्क खंडित होणे, संवाद व्यवस्था बंद पडणे आणि कुटुंबीयांशी संपर्क तुटणे यामुळे मानसिक तणाव वाढतो.

भारतातील कुटुंबीयांनाही अपुरी माहिती आणि अनिश्चिततेमुळे मोठ्या मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागते. आखातातील अलीकडील संघर्षांमध्ये अनेक जहाजांवर दीर्घकाळ तैनाती, वैद्यकीय मदतीत विलंब आणि जहाजावरील परिस्थिती बिघडल्याच्या घटना नोंदविण्यात आल्या आहेत.

भारतीय नाविकांच्या सुरक्षेसाठी सरकारने अधिक व्यापक धोरण स्वीकारण्याची गरज आहे. उच्च जोखमीच्या भागात (Indian Merchant Navy) पाठविण्यापूर्वी कर्मचार्‍यांना प्रत्यक्ष धोक्यांची संपूर्ण माहिती देणे बंधनकारक असावे. एखाद्या नाविकाला युद्धक्षेत्रात जाण्यास नकार देण्याचा अधिकार असावा आणि त्यासाठी त्याला नोकरीत कोणताही तोटा होऊ नये.

चुकीची माहिती देणार्‍या, कर्मचार्‍यांवर दबाव आणणार्‍या किंवा परत पाठविण्यास टाळाटाळ करणार्‍या जहाज व्यवस्थापन व भरती संस्थांवर कठोर कारवाई झाली पाहिजे. केंद्र सरकार, परराष्ट्र मंत्रालय, नौदल, तटरक्षक दल आणि इतर संस्थांनी संयुक्त 24 तास कार्यरत सागरी संकट नियंत्रण केंद्र उभारावे.

हे केंद्र कुटुंबीयांशी थेट संपर्क ठेवेल, बचावकार्य समन्वयित करेल आणि धोकादायक भागातील भारतीय नाविकांची अद्ययावत माहिती ठेवेल. याशिवाय युद्धजोखीम विमा, अपंगत्व भरपाई, वैद्यकीय स्थलांतर, सुरक्षित परतावा आणि मृत किंवा जखमी नाविकांच्या कुटुंबीयांना आर्थिक मदत यांसाठी अधिक मजबूत व्यवस्था असावी.

भारतीय व्यापारी नौदलातील (Indian Merchant Navy) अधिकारी आणि कर्मचारी हे केवळ नोकरी करणारे नागरिक नाहीत; ते भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेचे, अन्न सुरक्षेचे आणि आर्थिक सामर्थ्याचे अदृश्य रक्षक आहेत. भारतातील प्रत्येक पेट्रोल पंपावर उपलब्ध इंधन, उद्योगांना मिळणारा कच्चा माल, शेतकर्‍यांसाठी येणारी खते आणि जगभर जाणारा भारतीय निर्यात माल यामागे या नाविकांचे अथक परिश्रम आहेत.