मुंबई: भारतीय अंतराळवीर ग्रुप कॅप्टन शुभांशु शुक्ला यांनी आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर (ISS) 18 दिवस घालवल्यानंतर पृथ्वीवर परतण्याची तयारी केली आहे. रविवारी आयएसएसवर झालेल्या निरोप समारंभात त्यांनी आपले आदर्श आणि 1984 मध्ये अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय अंतराळवीर राकेश शर्मा यांच्या ‘सारे जहाँ से अच्छा’ या शब्दांना उजाळा देत सांगितले, “आजचा भारत अंतराळातून महत्वाकांक्षी, निडर आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण दिसतो. तो अभिमानाने भरलेला आहे. यामुळेच आजचा भारत खरोखरच ‘सारे जहाँ से अच्छा’ आहे.”

ऐतिहासिक प्रवास आणि निरोप समारंभ –
एक्सिऑम-4 मिशन अंतर्गत शुभांशु शुक्ला यांनी 25 जून 2025 रोजी अमेरिकेतील फ्लोरिडा येथून कमांडर पेगी व्हिटसन, मिशन स्पेशालिस्ट स्लावोश उझनान्स्की-विश्निव्स्की आणि टीबोर कापू यांच्यासह अंतराळयानातून उड्डाण केले आणि 26 जून रोजी आयएसएसवर पोहोचले. 18 दिवसांच्या या प्रवासात त्यांनी अनेक वैज्ञानिक प्रयोग केले. रविवारी आयएसएसवर झालेल्या अनौपचारिक निरोप समारंभात शुभांशु आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी एक्सपेडिशन 73 च्या सात सदस्यांसोबत निरोपाचा आनंद साजरा केला.

यावेळी अनेक अंतराळवीर भावूक झाले आणि त्यांनी एकमेकांना मिठी मारून मैत्रीचा हा क्षण साजरा केला. शुभांशु म्हणाले, “25 जून रोजी मिशन सुरू झाले तेव्हा मी याची कल्पनाही करू शकत नव्हतो. आयएसएसवरील सहकाऱ्यांनी हा अनुभव अविस्मरणीय बनवला.”

पृथ्वीवर परतण्याची तयारी –
केंद्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्री जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले की, एक्सिऑम-4 मिशन सोमवारी (14 जुलै 2025) सायंकाळी 4:35 वाजता आयएसएसवरून पृथ्वीच्या दिशेने निघेल आणि मंगळवारी (15 जुलै 2025) दुपारी 3 वाजता अमेरिकेच्या कॅलिफोर्निया किनाऱ्यावर उतरेल. ड्रॅगन अंतराळयान स्वयंचलित अनडॉकिंग प्रक्रियेद्वारे पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करेल आणि समुद्रात उतरेल. या चारही अंतराळवीरांना पृथ्वीवरील गुरुत्वाकर्षणाशी पुन्हा जुळवून घेण्यासाठी सात दिवसांच्या पुनर्वास (रिहॅबिलिटेशन) प्रक्रियेतून जावे लागेल. नासाच्या मते, ड्रॅगन अंतराळयान 580 पौंडांहून अधिक सामान घेऊन परतणार आहे, ज्यात नासाचे हार्डवेअर आणि या मिशनदरम्यान केलेल्या 60 हून अधिक वैज्ञानिक प्रयोगांचा डेटा समाविष्ट आहे.

अंतराळातील वैज्ञानिक प्रयोग –
आयएसएसवरील 18 दिवसांच्या मुक्कामात शुभांशु शुक्ला यांनी भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इसरो) आणि नासाच्या सहकार्याने सात भारतीय प्रयोग यशस्वीपणे केले. यामध्ये खालील प्रयोगांचा समावेश आहे:

मायक्रोएल्गी प्रयोग: शुभांशु यांनी मायक्रोएल्गीचे नमुने घेतले, जे भविष्यातील मोठ्या अंतराळ मोहिमांसाठी ऑक्सिजन, अन्न आणि बायोफ्युएलचा स्रोत बनू शकतात. मायक्रोएल्गीची टिकाऊपणा पृथ्वीच्या बाहेर जीवनासाठी संसाधन म्हणून महत्त्वाचा आहे.

मायोजेनेसिस: यामध्ये मायक्रोग्रॅव्हिटीमुळे मांसपेशींवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला. शुभांशु यांनी सेल्युलर आणि आण्विक स्तरावरील डेटा गोळा केला, ज्यामुळे भविष्यातील अंतराळ मोहिमांसाठी व्यायाम आणि औषधांचा विकास होऊ शकेल.

व्हॉयेजर डिस्प्ले: अंतराळ उड्डाणादरम्यान डोळ्यांच्या हालचाली आणि समन्वयावर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास.

सेरेब्रल ब्लड फ्लो: मायक्रोग्रॅव्हिटी आणि उच्च कार्बन डायऑक्साइड पातळीमुळे हृदयावर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास, ज्याचा उपयोग अंतराळवीर आणि पृथ्वीवरील रुग्णांसाठी होऊ शकतो.

रॅड नॅनो डोसिमीटर: अंतराळातील किरणोत्सर्गाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करणारे कॉम्पॅक्ट उपकरण, जे अंतराळवीरांच्या सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे आहे.

अक्वायर्ड इक्विव्हलन्स टेस्ट: अंतराळातील राहण्याच्या क्षमतेचा अभ्यास.

फोटॉनग्रॅव्ह स्टडी: न्यूरोएडॅप्टिव्ह तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी मेंदूच्या गतिविधींशी संबंधित डेटा संकलन.

याशिवाय, शुभांशु यांनी मूंग आणि मेथीच्या अंकुरणाचा अभ्यास, सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास आणि अंतराळातील धान्य उगवण्याच्या प्रयोगांवर काम केले. या प्रयोगांचे परिणाम भविष्यातील चंद्र आणि मंगळ मोहिमांसाठी तसेच पृथ्वीवरील जैवतंत्रज्ञानासाठी उपयुक्त ठरतील.

ऐतिहासिक मिशन आणि इसरोचे योगदान –

मिशनसाठी इसरोने सुमारे 550 कोटी रुपये खर्च केले, जे 2027 मध्ये सुरू होणाऱ्या ‘गगनयान’ मिशनच्या तयारीसाठी महत्त्वपूर्ण ठरेल. शुभांशु यांनी अंतराळात भारतीय मिठाई जसे की मूंग दाल हलवा, गाजराचा हलवा आणि आमरस घेऊन गेले, ज्यामुळे त्यांनी भारतीय संस्कृतीचे प्रतिनिधित्वही केले.

पृथ्वीवरील परतण्याचा प्रवास –
शुभांशु आणि त्यांचे सहकारी सोमवारी दुपारी 2:25 वाजता (भारतीय प्रमाणवेळ) ड्रॅगन अंतराळयानात स्वार होऊन पृथ्वीच्या दिशेने निघतील. अंतराळयान स्वयंचलित अनडॉकिंग प्रक्रियेद्वारे पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करेल आणि कॅलिफोर्निया किनाऱ्यावर समुद्रात उतरेल. या मिशनने भारताच्या अंतराळ संशोधनात एक नवा अध्याय जोडला असून, तरुण पिढीला प्रेरणा देण्याबरोबरच वैश्विक स्तरावर भारताची प्रतिष्ठा वाढवली आहे.