Savitribai Phule : १ जानेवारी १८४८…हा दिवस आपण भारतातील पहिल्या मुलींच्या शाळेसाठी ओळखतो. पण एक प्रश्न आहे, सावित्रीबाई फुले यांचे कार्य केवळ शाळेपुरते मर्यादित होते का? तर त्याच उत्तर आहे…नाही! आज आपण पाहणार आहोत सावित्रीबाई फुले यांची शिक्षणापलीकडची सामाजिक क्रांती! शिक्षणाचा विस्तार पहिली शाळा सुरू केल्यानंतर सावित्रीबाई फुले थांबल्या नाहीत. १८४८ ते १८५१ या अवघ्या तीन वर्षांत पुणे परिसरात १८ शाळा सुरू करण्यात आल्या. या शाळांमध्ये मुली, दलित, मागास, वंचित समाजातील मुले यांना शिक्षण दिले गेले. ब्रिटिश बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या Education Report (1851) मध्ये या शाळांचा अधिकृत उल्लेख आढळतो. म्हणजेच, हे कार्य केवळ भावनिक नव्हते, तर ऐतिहासिकदृष्ट्या नोंदवलेले आहे. जातिभेदाविरोधातील क्रांती – पाण्याचा हक्क ज्या काळात अस्पृश्यांना विहिरीजवळ उभे राहण्याचीही परवानगी नव्हती, त्या काळात सावित्रीबाई आणि महात्मा फुले यांनी स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद महार, मांग, चांभार समाजासाठी खुला केला. हा केवळ पाण्याचा प्रश्न नव्हता. हा होता… माणूस म्हणून जगण्याचा हक्क. महात्मा फुले यांच्या ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ या ग्रंथात या घटनेचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. विधवा प्रश्न आणि बालहत्या प्रतिबंध १८६३ साली सावित्रीबाई फुले यांनी ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ सुरू केले. गर्भवती विधवांना समाजाकडून नाकारले जात होते, त्यातून बालहत्येचे प्रकार वाढत होते. या गृहामुळे विधवांना आश्रय, बाळांना जीवन, आणि समाजाला आरसा मिळाला. इतिहासकार आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या लेखनात या कार्याचा उल्लेख सापडतो. विधवांचे केशवपन बंदी आंदोलन विधवांचे जबरदस्तीने केशवपन ही अमानवी प्रथा होती. सावित्रीबाईंनी या प्रथेविरोधात उघडपणे आंदोलन केले आणि केशवपन करणाऱ्या न्हाव्यांचा सामाजिक बहिष्कार घातला. ही केवळ स्त्रीसुधारणा नव्हती, तर स्त्रीच्या स्वाभिमानासाठीची लढाई होती. महात्मा गांधींच्या आधीचा स्वदेशी विचार आज आपल्याला स्वदेशी आणि खादी म्हटलं की महात्मा गांधी आठवतात. पण फार कमी लोकांना माहिती आहे की, महात्मा गांधींच्या खूप आधी सावित्रीबाई आणि महात्मा फुले यांनी सुती, देशी कापड वापरण्याचा आग्रह धरला होता. परकीय कापड म्हणजे आर्थिक गुलामगिरी हा विचार फुले दांपत्याने १९व्या शतकातच मांडला. याचा उल्लेख, फुले यांचे लेखन, सत्यशोधक चळवळीचे दस्तऐवज यामध्ये आढळतात. म्हणजेच, स्वदेशीचा बीजविचार गांधीजींच्या आधीच इथे रोवला गेला होता. भारतातील पहिली महिला संघटना १८५२ साली सावित्रीबाई फुले यांनी ‘महिला सेवा मंडळ’ स्थापन केले. ही भारतातील पहिली संघटित महिला चळवळ मानली जाते. या संघटनेत…स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीस्वातंत्र्य यावर उघड चर्चा होत असे. हा केवळ सहभाग नव्हता, हे स्त्री नेतृत्व होते. साहित्य, कविता आणि विचार काव्यफुले’ आणि ‘बावन्नकशी सुबोध रत्नाकर’ या ग्रंथांमधून सावित्रीबाईंनी शोषितांचा आवाज शब्दांत मांडला. त्यांची कविता म्हणजे,भावना नाही, तर विचारांची मशाल होती. प्लेग सेवा आणि बलिदान १८९७ च्या पुण्यातील प्लेगमध्ये रुग्णांना स्वतः खांद्यावर उचलून दवाखान्यात नेणारी स्त्री म्हणजे सावित्रीबाई फुले. याच सेवेतून त्यांना संसर्ग झाला आणि भारताने आपली पहिली महिला समाजक्रांतिकारक गमावली. ब्रिटिश प्रशासनाच्या प्लेग अहवालात या सेवेचा उल्लेख सापडतो. सावित्रीबाई फुले या केवळ पहिल्या शिक्षिका नव्हत्या. त्या होत्या स्वदेशीच्या पहिल्या प्रचारक, स्त्री संघटनांच्या जनक, आणि समतेच्या पहिल्या सैनिक.
