India-Qatar strategic partnership: भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मंगळवार, 18 फेब्रुवारी रोजी दिल्लीतील हैदराबाद हाऊस येथे कतारचे अमीर शेख तमीम बिन हमाद अल-थानी यांची भेट घेतली. कतारचे अमीर शेख तमीम बिन हमाद अल-थानी 17 आणि 18 फेब्रुवारी रोजी दोन दिवसांच्या भारत दौऱ्यावर आहेत. सोमवारी 17 फेब्रुवारीच्या रात्री ते भारतात पोहोचले. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी स्वत: नवी दिल्ली विमानतळावर त्यांचे स्वागत करण्यासाठी गेले होते. कतारच्या अमिराच्या भारत भेटीच्या निमित्ताने 18 फेब्रुवारी रोजी सकाळी भारत-कतार संयुक्त व्यवसाय मंचाचे उद्घाटन करण्यात आले. यावेळी केंद्रीय मंत्री पीयूष गोयल आणि कतारचे वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री शेख फैसल बिन थानी बिन फैसल अल थानी उपस्थित होते. केंद्रीय मंत्री पीयूष गोयल म्हणाले, “भारत आणि कतारमधील संबंध ऐतिहासिक आणि शक्यतांनी भरलेले आहेत. काल पंतप्रधानांनी कतारचे अमीर शेख तमीम बिन हमाद अल थानी यांचे विमानतळावर स्वागत केले आणि मैत्री आणि बंधुत्वाचा संदेश दिला, मला वाटते की त्यातूनच संपूर्ण कथा स्पष्ट होते. आता भारत आणि कतारमधील संबंध कसे वाढवायचे यावर चर्चा होत आहे, गेल्या वर्षांमध्ये दोन देशांमधले ऊर्जा संसाधने संबंधित व्यापार वाढत आहे. विषयांवर भारत आणि कतार यांच्यातील संबंध वाढले. आता दोन्ही देश नवीन तंत्रज्ञान, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) वर आपले संबंध वाढवण्यासाठी कटिबद्ध आहेत आणि जगाच्या बदलत्या परिप्रेक्ष्यानुसार आगामी काळात व्यापार आणि गुंतवणूक या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ होण्याची शक्यता दिसत आहे. दरम्यान, आज भारत आणि कतार यांनी त्यांचे द्विपक्षीय संबंध अधिक दृढ करण्याचा आणि त्यांना धोरणात्मक भागीदारीत रूपांतरित करण्याचा निर्णय घेतला आहे. या दिशेने दोन्ही देशांनी दुहेरी कर आकारणीसह चार महत्त्वपूर्ण करारांवर स्वाक्षऱ्या केल्या. भारत आणि कतार यांनी राजकोषीय चोरी रोखण्यासाठी सुधारित करारावरही स्वाक्षरी केली. या करारामध्ये व्यापार, ऊर्जा, गुंतवणूक, नावीन्य, तंत्रज्ञान, अन्न सुरक्षा, संस्कृती यावर लक्ष केंद्रित करून दोन्ही देशांमधील अनेक सामंजस्य करारांची (MOU) देवाणघेवाण झाली. भारत-कतार राजनैतिक संबंध – भारत आणि कतार यांचे ऐतिहासिकदृष्ट्या घनिष्ठ संबंध आहेत. दोन्ही देशांमधील राजनैतिक संबंध 70 च्या दशकात सुरू झाले. कतारने जानेवारी 1973 मध्ये भारतातील आपल्या दूतावासासाठी पहिले चार्ज डी अफेयर्स नियुक्त केले होते. मे 1974 मध्ये कतारने भारतात आपला पहिला राजदूत नियुक्त केला. दोन्ही देशांमधील राजकीय संबंधांबद्दल बोलताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 14-15 फेब्रुवारी 2024 रोजी कतारला अधिकृत भेट दिली. ही त्यांची कतारची दुसरी अधिकृत भेट होती. यापूर्वी, अमीर शेख तमीम बिन हमाद अल-थानी यांच्या निमंत्रणावरून पंतप्रधान मोदींनी 4-5 जून 2016 रोजी कतारला भेट दिली होती. नोव्हेंबर 2008 मध्ये भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या कतार भेटीनंतर पंतप्रधान मोदींची 2016 ची कतार भेट ही भारताची सर्वोच्च पातळीची भेट होती. या काळात दोन्ही देशांमध्ये सात करारांवर स्वाक्षऱ्या झाल्या होत्या. कतारचे अमीर केव्हा केव्हा भारतात आले? कतारचे अमीर शेख तमीम बिन हमाद अल-थानी यांनी यापूर्वी 24-25 मार्च 2015 रोजी भारताला भेट दिली होती. त्यांचे वडील शेख हमद बिन खलिफा अल-थानी, जेव्हा ते कतारचे अमीर होते, त्यांनी 1999, 2005 आणि 2012 मध्ये भारताला भेट दिली होती. द्विपक्षीय दौऱ्यांव्यतिरिक्त, भारताचे पंतप्रधान मोदी आणि कतारचे अमीर शेख तमीम बिन हमद अल-थानी यांचीही वेगवेगळ्या प्रसंगी भेट झाली आहे. 1 डिसेंबर 2023 रोजी दुबई येथे COP28 शिखर परिषदेदरम्यान पंतप्रधान मोदींनी कतारच्या अमिराची भेट घेतली. याशिवाय, 23 सप्टेंबर 2019 रोजी न्यूयॉर्कमध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेदरम्यानही दोन्ही नेत्यांची भेट झाली होती. कतारसोबत भारताचा द्विपक्षीय व्यापार – 2023-24 मध्ये भारताचा कतारसोबतचा द्विपक्षीय व्यापार US$ 14.08 अब्ज होता. या कालावधीत कतारला भारताची निर्यात US$ 1.7 बिलियन होती. या काळात भारताची कतारमधून 12.38 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सची आयात झाली. 2022-23 मध्ये भारत आणि कतार यांच्यात 18.77 अब्ज डॉलरचा व्यापार झाला. या काळात भारताने कतारला $1.96 अब्ज किमतीच्या वस्तूंची निर्यात केली. तर कतारमधून भारताची आयात $16.8 अब्ज होती. कतार भारताला एलएनजी (लिक्विफाइड नॅचरल गॅस), एलपीजी (लिक्विफाइड पेट्रोलियम गॅस), रसायने आणि पेट्रोकेमिकल्स, खते, प्लास्टिक आणि ॲल्युमिनियम उत्पादने विकतो. भारत कतारला धान्य, तांबे, लोखंड आणि पोलाद, भाजीपाला, फळे, मसाले, प्रक्रिया केलेले पदार्थ, इलेक्ट्रिकल आणि इतर यंत्रसामग्री, प्लास्टिक उत्पादने, बांधकाम साहित्य, कापड, रसायने, मौल्यवान दगड आणि रबर विकतो. कतार हा भारताला नैसर्गिक वायूचा सर्वात मोठा पुरवठा करणारा देश – LNG च्या बाबतीत कतार हा भारताचा सर्वात मोठा पुरवठादार आहे. भारत आपल्या गरजेच्या 40 टक्क्यांहून अधिक एलएनजी कतारकडून खरेदी करतो. एलएनजी व्यतिरिक्त, भारत कतारमधून इथिलीन, प्रोपीलीन, अमोनिया, युरिया आणि पॉलिथिलीन आयात करतो. फेब्रुवारी 2024 मध्ये, पेट्रोनेट एलएनजी लिमिटेडने 2028 ते 2048 पर्यंत प्रतिवर्षी 7.5 दशलक्ष टन (7.5 दशलक्ष टन) एलएनजी पुरवण्यासाठी कतार एनर्जीसोबत करार केला होता. 2023 मध्ये, चीन आणि दक्षिण कोरियानंतर कतारसाठी भारत हे तीन सर्वात मोठ्या निर्यात स्थळांपैकी एक होते. कतारमधून आयातीच्या बाबतीत, अमेरिका, चीन आणि इटलीसह भारत पहिल्या चार देशांपैकी एक आहे. भारत आणि कतार यांच्यात महत्त्वाचे संरक्षण करारही आहेत ज्या अंतर्गत भारतीय नौदल आणि तटरक्षक जहाजे कतारचा दौरा करत असतात. कतार भारतासह अनेक भागीदार देशांना आपल्या संरक्षण संस्थांमध्ये प्रशिक्षण स्लॉट प्रदान करतो. कतारमध्ये दर दोन वर्षांनी आयोजित होणाऱ्या दोहा आंतरराष्ट्रीय सागरी संरक्षण प्रदर्शन आणि परिषदेत (DIMDEX) भारत देखील सहभागी होतो. कतारमध्ये किती भारतीय राहतात? भारतीय समुदाय हा कतारमधील सर्वात मोठा प्रवासी समुदाय आहे. येथे आठ लाखांहून अधिक भारतीय राहतात. संपूर्ण कतारची लोकसंख्या जवळपास 28 लाख आहे. कतारमध्ये राहणारे भारतीय वैद्यक, अभियांत्रिकी, शिक्षण, वित्त, बँकिंग, व्यवसाय, मीडिया आणि कामगार यासह विविध क्षेत्रात गुंतलेले आहेत. कतार चेंबर ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्री (QCCI) च्या मते, कतारमध्ये 20,000 हून अधिक मोठ्या आणि लहान भारतीय कंपन्या कार्यरत आहेत. भारत-कतार संबंधांमध्ये आव्हान – जून 2022 मध्ये भारत आणि कतार यांच्यातील संबंधांमध्ये एक महत्त्वाचे आव्हान आले. जेव्हा भाजपच्या प्रवक्त्या नुपूर शर्मा यांनी एका टीव्ही कार्यक्रमात प्रेषित मोहम्मद यांच्याबद्दल वादग्रस्त वक्तव्य केले होते. त्या काळात कतार हा पहिला देश होता ज्याने भारताला ‘माफी’ मागण्यास सांगितले होते. कतारने भारतीय राजदूताला बोलावून तीव्र आक्षेप नोंदवला होता. कतारच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने जारी केलेल्या निवेदनात भारताच्या सत्ताधारी पक्षाच्या नेत्याच्या वादग्रस्त विधानावर तीव्र नाराजी व्यक्त करण्यात आली होती. मात्र, भाजपने नुपूर शर्मा यांना पक्षातून काढून टाकले होते. कतारनेही भाजपच्या या कृतीचे स्वागत केले होते, ज्यात पक्षाने नुपूर शर्मा यांच्या निलंबनाची घोषणा केली होती. इंडियन एक्स्प्रेसच्या वृत्तानुसार, भारत आणि कतार यांच्यातील प्रलंबित समस्यांपैकी एक म्हणजे भारतीय नौदलाच्या माजी कर्मचाऱ्याचे परत येणे आहे. ऑगस्ट 2022 मध्ये, आठ माजी नौदल कर्मचाऱ्यांना कतारमध्ये हेरगिरीच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली होती. सुरुवातीला फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली होती. भारताच्या हस्तक्षेपानंतर 28 डिसेंबर 2023 रोजी फाशीची शिक्षा कमी करण्यात आली. फेब्रुवारी 2024 मध्ये त्यांची सुटका झाली. त्यानंतर आठपैकी सात जण भारतात परतले आहेत, परंतु शेवटच्या व्यक्तीला अद्याप पाठवण्यात आलेले नाही.
