आजच्या डिजिटल युगात ऑनलाइन गेमिंगने (Online Game) तरुणाईला आपल्या जाळ्यात ओढले आहे. मनोरंजनाचा साधा स्रोत म्हणून सुरू झालेल्या या गेम्सनी आता अनेकांच्या जीवनावर गंभीर परिणाम केले आहेत. ऑनलाइन गेम्सच्या (Online Game) अतिवापरामुळे मानसिक तणाव, व्यसनाधीनता आणि अगदी आत्महत्यांसारख्या भयावह घटना समोर येत आहेत. विशेषत: पबजी (PUBG), फ्री फायर (Free Fire), ब्लू व्हेल (Blue Whale) यांसारख्या गेम्समुळे तरुणांचे बळी जात असल्याच्या बातम्या वारंवार ऐकू येत आहेत. या गेम्सच्या विळख्यात अडकलेल्या तरुणाईच्या या समस्येवर सखोल प्रकाश टाकणारा हा लेख.

ऑनलाइन गेमिंग: मनोरंजन की व्यसन?

ऑनलाइन गेम्सचा उदय हा तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा एक भाग आहे. स्मार्टफोन आणि इंटरनेटच्या सुलभ उपलब्धतेमुळे गेमिंग ही केवळ खेळण्याची गोष्ट राहिलेली नाही, तर ती एक संस्कृती बनली आहे. पबजी, फॉरनाईट, कॉल ऑफ ड्युटी यांसारख्या गेम्समध्ये अत्याधुनिक ग्राफिक्स, रणनीती आणि स्पर्धात्मक वातावरण यामुळे तरुणांना आकर्षण वाटते. या गेम्समध्ये मल्टीप्लेअर मोड, रिअल-टाइम बॅटल्स आणि रिवॉर्ड सिस्टीममुळे खेळाडूंना सतत खेळत राहण्याची सवय लागते. परंतु, याच गोष्टी त्यांना व्यसनाच्या खाईत ढकलत आहेत.

विशेषत: किशोरवयीन आणि तरुण वयोगटातील मुले या गेम्सकडे सर्वाधिक आकर्षित होत आहेत. अभ्यास, सामाजिक जीवन आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या याकडे दुर्लक्ष करून ते तासन्तास गेम्स खेळण्यात मग्न होतात. यामुळे त्यांचे मानसिक आणि शारीरिक स्वास्थ्य धोक्यात येत आहे. झोपेची कमतरता, चिडचिडेपणा, एकाग्रतेचा अभाव आणि सामाजिक अलगाव यांसारख्या समस्यांनी तरुणाईला ग्रासले आहे.

आत्महत्येचा धोका: ब्लू व्हेलसारखे घातक गेम्स

काही ऑनलाइन गेम्स केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित नसून, त्यांचा थेट मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो. 2017 मध्ये चर्चेत आलेला ‘ब्लू व्हेल चॅलेंज’ हा असाच एक कुख्यात गेम होता. या गेममध्ये खेळाडूंना 50 दिवसांत विविध टास्क पूर्ण करण्यास सांगितले जायचे, ज्यात स्वत:ला इजा करणे आणि अखेरीस आत्महत्या करणे यांचा समावेश होता. भारतात या गेममुळे अनेक तरुणांनी आत्महत्या केल्याच्या घटना समोर आल्या. यामुळे सरकारला हा गेम बंद करण्याचे आदेश द्यावे लागले.

अशा गेम्समधील टास्क्स खेळाडूंवर मानसिक दबाव निर्माण करतात. विशेषत: किशोरवयीन मुले, ज्यांचे मन संवेदनशील असते, अशा गेम्सच्या जाळ्यात सहज अडकतात. गेममधील आव्हाने पूर्ण करण्याच्या नादात ते स्वत:च्या जीवनाचा अंत करतात. याशिवाय, पबजीसारख्या बॅटल रॉयल गेम्समधील तीव्र स्पर्धा आणि अपयशामुळे येणारा तणावही काही तरुणांना नैराश्य आणि आत्महत्येच्या दिशेने ढकलतो.

गेमिंग व्यसनाचे सामाजिक आणि कौटुंबिक परिणाम

ऑनलाइन गेमिंगच्या व्यसनामुळे तरुणांच्या सामाजिक जीवन आणि कौटुंबिक नातेसंबंधांवरही विपरीत परिणाम होत आहे. अनेक तरुण गेमिंगच्या नादात मित्र, कुटुंब आणि समाजापासून दुरावत आहेत. यामुळे त्यांच्यामध्ये एकटेपणा आणि नैराश्य वाढत आहे. गेममधील आभासी जग त्यांना खऱ्या जगापेक्षा अधिक आकर्षक वाटू लागते. याचा परिणाम त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीवर आणि करिअरवरही होत आहे.

काही प्रकरणांमध्ये, गेममधील इन-गेम खरेदी (In-Game Purchases) साठी तरुण पालकांचे पैसे चोरतात किंवा कर्ज काढतात. यामुळे कौटुंबिक तणाव वाढतो. उदाहरणार्थ, काही दिवसांपूर्वी नाशिक रोड परिसरातील जय भवानी रोड, डायना नगर येथे राहणाऱ्या 16 वर्षीय सम्राट भालेराव या मुलाने ऑनलाईन गेम मध्ये पैसे हरल्याने नैराश्यातून आत्महत्या केली होती.अशा घटना समाजाला गेमिंगच्या धोक्यांबाबत सावध करतात.

उपाय आणि जबाबदारी
ऑनलाइन गेमिंगच्या व्यसनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी काही ठोस पावले उचलणे गरजेचे आहे:

1. पालकांचे निरीक्षण
पालकांनी मुलांच्या गेमिंग सवयींवर लक्ष ठेवावे. गेम खेळण्यासाठी ठराविक वेळ निश्चित करणे आणि स्क्रीन टाइम मर्यादित करणे महत्त्वाचे आहे.

2. जागरूकता मोहिमा
शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये गेमिंगच्या व्यसनाविषयी जागरूकता निर्माण करणारे कार्यक्रम आयोजित केले पाहिजेत. मानसिक आरोग्य आणि गेमिंगच्या दुष्परिणामांबाबत समुपदेशन उपलब्ध करून द्यावे.

3. सरकारी धोरणे
सरकारने गेमिंग कंपन्यांवर कठोर नियम लागू करावेत. विशेषत: हिंसक किंवा मानसिक दबाव निर्माण करणाऱ्या गेम्सवर बंदी घालण्याची गरज आहे. तसेच, इन-गेम खरेदीवर नियंत्रण आणावे.

4. मानसिक आरोग्य समर्थन
तरुणांना मानसिक तणावातून बाहेर काढण्यासाठी समुपदेशन केंद्रे आणि हेल्पलाइन उपलब्ध करून द्याव्यात.

5. पर्यायी मनोरंजन
तरुणांना खेळ, कला, संगीत, सामाजिक कार्य यांसारख्या पर्यायी गोष्टींसाठी प्रोत्साहन द्यावे, जेणेकरून त्यांचा वेळ सकारात्मक कार्यात व्यतीत होईल.

एकंदरीतच ऑनलाइन गेमिंग (Online Game) हे मनोरंजनाचे साधन आहे, पण त्याचा अतिवापर तरुणाईसाठी घातक ठरत आहे. ब्लू व्हेलसारख्या गेम्समुळे आत्महत्यांचे प्रमाण वाढले आहे, तर पबजीसारख्या गेम्समुळे व्यसन आणि मानसिक तणाव वाढत आहे. समाज, पालक, शैक्षणिक संस्था आणि सरकार यांनी एकत्र येऊन या समस्येवर तोडगा काढणे गरजेचे आहे. तरुणाई ही आपल्या देशाचे भविष्य आहे, आणि त्यांना या डिजिटल व्यसनाच्या विळख्यातून वाचवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. चला तर मग गेमिंगच्या या आभासी जगात हरवण्यापेक्षा खऱ्या जगात यशस्वी होण्यासाठी त्यांना प्रेरित करूया…