– अॅड. स्वप्निल श्रोत्री आखातात दीर्घकाळ तणाव निर्माण करणार्या अमेरिका-इराण संघर्षाला अखेर तात्पुरती का होईना, पण युद्धबंदीची किनार लाभली आहे. या घडामोडींमुळे जागतिक राजकारणात नवीन समीकरणे तयार होत असून, त्यात पाकिस्तानचा वाढता प्रभाव विशेषत्वाने लक्ष वेधून घेत आहे. एकेकाळी केवळ प्रादेशिक राजकारणापुरता मर्यादित मानला जाणारा पाकिस्तान आता आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक पटावर महत्त्वाचा खेळाडू म्हणून पुढे येत आहे. अमेरिका-इराण संघर्षातील युद्धबंदी प्रक्रियेत थेट वा अप्रत्यक्षपणे संवाद साधण्यासाठी पाकिस्तानने महत्त्वाची भूमिका बजावल्याचे संकेत मिळत आहेत. इस्लामाबादने दोन्ही देशांशी संवादाचे पूल कायम ठेवले, ही बाब या प्रक्रियेत निर्णायक ठरल्याचे राजनैतिक वर्तुळात मानले जाते. शेजारी राष्ट्र इराणशी सांस्कृतिक, धार्मिक संबंध, अमेरिकेसोबतचे दीर्घकालीन सामरिक संबंध या दुहेरी समीकरणाचा पाकिस्तानने योग्य वापर केला. त्यामुळे युद्धबंदीच्या चर्चांमध्ये तो एक ‘विश्वसनीय संपर्कबिंदू’ ठरला. भौगोलिक स्थानामुळे वाढलेले महत्त्व दक्षिण आशिया, मध्य आशिया आणि पश्चिम आशियाच्या संगमावर असलेले पाकिस्तान हे जागतिक शक्तींसाठी नैसर्गिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठिकाण आहे. युद्धबंदीच्या पार्श्वभूमीवर या भौगोलिक स्थानाचे महत्त्व अधिक ठळक झाले आहे. अमेरिका आणि इराण यांच्यातील कोणतीही तणावपूर्ण परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यासाठी किंवा संवाद साधण्यासाठी पाकिस्तान हा एक सोयीस्कर आणि रणनीतिक पर्याय म्हणून समोर आला. अमेरिका-पाकिस्तान संबंध युद्धबंदीच्या पार्श्वभूमीवर अमेरिका आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंधांनाही नवे परिमाण मिळाले आहे. अफगाणिस्तानातून अमेरिकेची माघार झाल्यानंतर काही काळ संबंधांमध्ये थंडावा आला होता. मात्र, इराण प्रश्नामुळे पुन्हा एकदा पाकिस्तान अमेरिकेसाठी महत्त्वाचा भागीदार ठरत आहे. गुप्तचर माहिती, प्रादेशिक संपर्क आणि रणनीतिक सहकार्य या बाबतीत पाकिस्तान अमेरिकेला मदत करू शकतो, ही बाब अमेरिकेसाठी महत्त्वाची ठरत आहे. चीनचा प्रभाव, पाकिस्तानची भूमिका पाकिस्तानच्या वाढत्या महत्त्वामागे चीनसोबतचे घनिष्ठ संबंधही तेवढेच कारणीभूत आहेत. चीन-पाकिस्तान आर्थिक कॉरिडोअरमुळे (सीपेक) पाकिस्तानला आर्थिक आणि सामरिक बळकटी मिळाली. ग्वादर बंदरामुळे पाकिस्तानला जागतिक व्यापारात नवे स्थान मिळत असून, ते आखातातील घडामोडींवर प्रभाव टाकण्यास सक्षम ठरत आहे. त्यामुळे अमेरिका-इराण संघर्षात चीनच्या अप्रत्यक्ष भूमिकेत पाकिस्तान हा एक महत्त्वाचा दुवा बनला आहे. इस्लामिक जगतातील प्रभाव वाढतोय पाकिस्तान हा एक मोठा मुस्लीम देश असल्यामुळे इस्लामिक जगतात त्याचा आवाज प्रभावी मानला जातो. युद्धबंदीच्या प्रक्रियेत मुस्लीम देशांमध्ये समन्वय साधण्याची क्षमता पाकिस्तानकडे आहे. यामुळेच या घडामोडींमध्ये पाकिस्तान केवळ प्रादेशिक नव्हे, तर व्यापक इस्लामिक राजकारणातील एक महत्त्वाचा घटक म्हणून पुढे येत आहे. आव्हाने कायम पाकिस्तानचे महत्त्व वाढत असले तरी त्याच्यासमोर काही गंभीर आव्हाने कायम आहेत. आर्थिक संकट, राजकीय अस्थिरता, दहशतवाद आणि शेजारी देशांशी तणाव ही त्याच्या प्रगतीत अडथळा ठरणारी प्रमुख कारणे आहेत. युद्धबंदीमुळे मिळालेली ही संधी पाकिस्तानला दीर्घकालीन राजनैतिक प्रभावात रूपांतरित करता येईल का, हा खरा प्रश्न आहे. भारतासाठी संकेत अमेरिका-इराण युद्धबंदीच्या पार्श्वभूमीवर पाकिस्तानचे वाढते महत्त्व भारतासाठी केवळ निरीक्षणाचा विषय नसून, तो एक गंभीर धोरणात्मक विचाराचा मुद्दा ठरत आहे. दक्षिण आशियातील शक्तीसंतुलन, पश्चिम आशियातील घडामोडी आणि जागतिक महासत्तांचे बदलते हितसंबंध या सर्वांचा थेट व अप्रत्यक्ष परिणाम भारतावर होणार आहे. 1. पाकिस्तानचे रणनीतिक पुनरुत्थान दीर्घकाळ आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दबावाखाली असलेला पाकिस्तान आता पुन्हा एकदा महत्त्वाचा ‘जिओ-पॉलिटिकल प्लेयर’ बनत आहे. विशेषतः अमेरिका आणि चीन या दोन्ही महासत्तांशी त्याचे वाढते संबंध भारतासाठी चिंतेचे कारण ठरू शकतात. जर पाकिस्तानने अमेरिका-इराण संवादात प्रभावी भूमिका बजावली, तर त्याची जागतिक प्रतिमा सुधारेल. यामुळे आंतरराष्ट्रीय मंचांवर भारताने पाकिस्तानविरोधात मांडलेले मुद्दे (उदा. दहशतवाद) तुलनेने कमी प्रभावी ठरू शकतात. 2. अमेरिका-भारत संबंध भारत आणि अमेरिका यांच्यातील संबंध मागील काही वर्षांत मजबूत झाले आहेत. संरक्षण, तंत्रज्ञान आणि व्यापार या क्षेत्रांत सहकार्य वाढले आहे; परंतु जर अमेरिकेला पश्चिम आशियातील धोरणांमध्ये पाकिस्तान अधिक उपयुक्त वाटू लागला, तर भारताचे महत्त्व तुलनेने कमी होण्याची शक्यता निर्माण होते. अमेरिकेचे धोरण हे पूर्णपणे हितसंबंधांवर आधारित असते. त्यामुळे भारताने केवळ भावनिक किंवा ऐतिहासिक संबंधांवर अवलंबून न राहता, स्वतःचे रणनीतिक महत्त्व सतत सिद्ध करत राहणे आवश्यक आहे. 3. चीन-पाकिस्तान समीकरण चीन आणि पाकिस्तान यांच्यातील वाढते सहकार्य भारतासाठी सर्वात मोठे धोरणात्मक आव्हान आहे. सीपेक आणि ग्वादर बंदरामुळे पाकिस्तानला केवळ आर्थिकच नव्हे तर लष्करी व सामरिक बळही मिळत आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतावर पश्चिमेकडून पाकिस्तान आणि उत्तरेकडून चीन असा ‘दुहेरी दबाव’ निर्माण होतो. ही परिस्थिती भारताच्या संरक्षण व परराष्ट्र धोरणासाठी अधिक गुंतागुंतीची ठरत आहे. 4. आखातातील भारताचे हितसंबंध पश्चिम आशिया हा भारतासाठी अनेक अर्थांनी अत्यंत महत्त्वाचा प्रदेश आहे. जर पाकिस्तानने अमेरिका-इराण संबंधांमध्ये मध्यस्थी करून प्रभाव वाढवला, तर या प्रदेशातील भारताचा प्रभाव कमी होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः इराण सोबत भारताचे चाबहार बंदरासारखे प्रकल्प आहेत. या प्रकल्पांवरही अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. 5. भारतासाठी धोरणात्मक पर्याय या बदलत्या परिस्थितीत भारताने काही महत्त्वाचे पावले उचलणे आवश्यक: (अ) बहुआयामी परराष्ट्र धोरण : भारताने एक किंवा दोन देशांवर अवलंबून न राहता, बहुपक्षीय धोरण अधिक बळकट करणे गरजेचे आहे. अमेरिका, युरोप, रशिया, पश्चिम आशिया आणि इंडो-पॅसिफिक देश यांच्याशी संतुलित संबंध ठेवणे आवश्यक आहे. (ब) पश्चिम आशियात सक्रिय भूमिका : भारताने पश्चिम आशियात आपली उपस्थिती अधिक मजबूत करावी. सौदी अरेबिया, यूएई, इराण यांच्यासोबतचे संबंध अधिक व्यापक करणे गरजेचे. (क) संरक्षण व तंत्रज्ञान क्षेत्र : ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेअंतर्गत संरक्षण क्षेत्रात स्वदेशी उत्पादन वाढवणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे बाह्य दबाव कमी करता येईल. (ड) शेजारी देशांशी संबंध : दक्षिण आशियात भारताने ‘नेतृत्वाची भूमिका’ अधिक प्रभावीपणे पार पाडली पाहिजे. नेपाळ, श्रीलंका, बांगलादेश, मालदीव यांच्यासोबतचे संबंध अधिक दृढ करणे गरजेचे आहे, जेणेकरून पाकिस्तानचा प्रभाव मर्यादित राहील. 6. सॉफ्ट पॉवर व आर्थिक ताकद: भारताची ‘सॉफ्ट पॉवर’- लोकशाही, संस्कृती, तंत्रज्ञान, शिक्षण ही मोठी ताकद आहे. त्याचा प्रभावी वापर करून भारत जागतिक स्तरावर आपले स्थान अधिक मजबूत करू शकतो. तसेच, मजबूत अर्थव्यवस्था हीच परराष्ट्र धोरणाची खरी पायाभरणी असते. त्यामुळे आर्थिक वाढ टिकवून ठेवणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
