Nobel Prize 2026 :  भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार फ्रान्सिस हॅल्जेन यांना जाहीर झाला आहे. अंटार्क्टिकातील बर्फाचा विशाल भाग कण शोधक म्हणून वापरण्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यात आणि अत्यंत उच्च-ऊर्जा असलेल्या न्यूट्रिनोचा शोध घेण्यात त्यांच्या योगदानाची दखल घेण्यात आली आहे.

न्यूट्रिनो हे विद्युतभार नसलेले आणि पदार्थाशी अतिशय कमी प्रतिक्रिया देणारे कण आहेत. त्यामुळे त्यांचा शोध घेणे कठीण असते. मात्र, हे कण ब्रह्मांडातून जवळपास सरळ मार्गाने प्रवास करू शकतात. त्यामुळे ते अंतराळातील अत्यंत शक्तिशाली घटनांची माहिती पृथ्वीपर्यंत आणू शकतात.

हॅल्जेन यांनी 1988 मध्ये दक्षिण ध्रुवाखालील बर्फाचा वापर विशाल कण शोधक म्हणून करण्याची कल्पना मांडली होती. या संकल्पनेतून आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळा उभी राहिली. अंटार्क्टिकातील सुमारे एक घन किलोमीटर बर्फात हजारो प्रकाश संवेदक बसवण्यात आले आहेत. न्यूट्रिनो बर्फातील अणूंशी धडकल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या अतिशय छोट्या प्रकाशझोतांची नोंद हे संवेदक करतात.

आइसक्यूब वेधशाळेचे काम 2011 मध्ये पूर्ण झाले. त्यानंतर मिळालेल्या माहितीमुळे काही उच्च-ऊर्जा न्यूट्रिनो हे आपल्या सौरमालेपासून अतिशय दूर असलेल्या स्रोतांमधून येत असल्याचे स्पष्ट झाले. यामुळे न्यूट्रिनो खगोलशास्त्राचा नवा मार्ग खुला झाला.

या संशोधनामुळे प्रकाशाऐवजी कणांच्या माध्यमातून ब्रह्मांडाचा अभ्यास करण्याची नवी पद्धत विकसित झाली आहे. आइसक्यूबमधून आजही माहिती जमा केली जात असून, त्यातून ब्रह्मांडातील आणखी अज्ञात घटनांचा शोध लागण्याची अपेक्षा आहे.

यापूर्वी 2026 चा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार कार्ल डाइसेरोथ, पीटर हेगेमॅन आणि जॉर्ज नागेल यांना जाहीर झाला होता. दरम्यान, या शास्त्रज्ञांना डिसेंबर महिन्यात स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथे सन्मानित करण्यात येईल. २०२६ मधील नोबेल पुरस्काराची रक्कम सुमारे ११.५ कोटी रुपये इतकी आहे.