Nimisha Priya | Yemen death | Blood money : केरळमधील नर्स ‘निमिषा प्रिया’ला १६ जुलै रोजी फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली आहे. गेल्या तीन वर्षांपासून ती येमेनच्या तुरुंगात आहे. तिला वाचवण्याचे सर्व कायदेशीर मार्ग जवळजवळ संपले आहेत. आता निमिषाला वाचवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे ‘ब्लड मनी’, हे कायदेशीर आहे परंतु ज्या व्यक्तीच्या सदस्याची हत्या झाली आहे त्याच्या कुटुंबावर अवलंबून आहे. कुटुंब त्यांच्या नुकसानाच्या बदल्यात कितीही पैसे घेऊन आरोपींना माफ करू शकते.

पती टोपी थॉमस आणि त्यांची मुलगी आशावादी आहेत की ते तलाल अब्दो मेहदीच्या कुटुंबाला, ज्याच्या हत्येसाठी निमिषाला शिक्षा झाली आहे, ब्लड मनी देण्यास पटवून देऊ शकतील. तथापि, मेहदी कुटुंबाला आतापर्यंत अनेक वेळा ब्लड मनी देण्याची ऑफर देण्यात आली आहे, परंतु त्यांनी सकारात्मक प्रतिसाद दिलेला नाही.

‘ब्लड मनी’ म्हणजे काय?
येमेनमध्ये ब्लड मनी हा इस्लामिक न्यायव्यवस्थेचा एक भाग आहे, त्याला ‘दिय्या’ असेही म्हणतात. गंभीर शारीरिक दुखापतीसह खून झाल्यास तो आर्थिक भरपाई आहे. जर एखाद्या व्यक्तीने चुकून किंवा जाणूनबुजून एखाद्याची हत्या केली तर ते मृताच्या कुटुंबावर अवलंबून असते की ते आरोपीला शिक्षा द्यायचे की शिक्षेऐवजी ‘ब्लड मनी’ घ्यायचा. काही इस्लामिक देशांमध्ये ही संकल्पना कायदेशीर स्वरूपात अस्तित्वात आहे.

हे शरिया कायद्यावर आधारित आहे. हत्येच्या गंभीर प्रकरणांमध्ये, ब्लड मनी ऐवजी, ‘कसास’ म्हणजेच सूडाची शिक्षा देखील दिली जाऊ शकते. जर कोणी ब्लड मनी स्वीकारला तर त्याचा अर्थ असा होतो की त्याने गुन्हेगाराला माफ केले आहे.

२०१८ मध्ये हत्येचा दोषी :
२०१८ मध्ये एका ट्रायल कोर्टाने निमिषाला हत्येचा दोषी ठरवले. २०२० मध्ये, साना येथील एका ट्रायल कोर्टानेही तिला मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली. निमिषा यांच्या कुटुंबाने अपील केले, परंतु २०२३ मध्ये, येमेनच्या सर्वोच्च न्यायिक परिषदेनेही हा निर्णय कायम ठेवला.

मात्र, ‘ब्लड मनी’च्या माध्यमातून मृत्युदंडापासून वाचण्याचा मार्ग सोडला. निमिषा यांची आई आणि कुटुंब सतत त्यांची फाशीची शिक्षा कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, त्यांच्या प्रयत्नांना येमेनमधील एनआरआय सामाजिक कार्यकर्त्यांचा एक गट सेव्ह निमिषा प्रिया इंटरनॅशनल कौन्सिल देखील पाठिंबा देत आहे.

कोण आहे निमिषा?
केरळमधून आलेली निमिषा प्रिया नर्सिंग प्रशिक्षण अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर 2011 मध्ये यमनला गेली होती. ती आपल्या आई-वडिलांना चांगले आयुष्य देण्यासाठी तेथे गेली होती असे सांगितले जाते, कारण तिचे आई-वडील रोजंदारीवर काम करणारे मजूर होते.

सुरुवातीला तिने यमनमधील अनेक रुग्णालयांमध्ये दिवसरात्र काम केले. त्यानंतर तिने स्वतःचे क्लिनिक सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. ती 2014 मध्ये तलाल अब्दो महदीच्या संपर्कात आली. तलालने निमिषाला यमनमध्ये क्लिनिक सुरू करण्यास मदत करण्याचे वचन दिले. निमिषाला वाटले की आता तिचे स्वप्न पूर्ण होऊ शकते.

काय आहे संपूर्ण प्रकरण?
यमनमधील व्यापार कायद्यानुसार, जो व्यक्ती त्या देशाचा नागरिक नाही, त्याला देशात व्यवसाय सुरू करण्यासाठी स्थानिक व्यक्तीसोबत भागीदारी करावी लागते. निमिषाने कायद्यांनुसारच क्लिनिक उघडण्यासाठी भागीदारी केली आणि अटी मान्य केल्या. निमिषाने 2015 मध्ये महदीसोबत तिचे क्लिनिक सुरू केले. पण लवकरच त्यांच्यात मतभेद निर्माण झाले. तिने महदीवर गैरवर्तन आणि छळाचा आरोप केला होता. महदीने तिचा पासपोर्टही काढून घेतला होता.

निमिषाने महदीविरुद्ध पोलिसांत तक्रार दाखल केली. तिला 2016 मध्ये अटक करण्यात आली. परंतु काही अहवालानुसार, त्याला काही दिवसांनंतरच सोडण्यात आले. 2017 मध्ये हे वाद नवीन वळणावर पोहोचले. आपला पासपोर्ट परत मिळवून भारतात परत येण्यास उत्सुक असलेल्या निमिषाने एका स्थानिक तुरुंग रक्षकाची मदत घेतली, ज्याने महदीला अक्षम करण्यासाठी शामक औषधांचा वापर करण्याचा सल्ला दिला.

त्या रक्षकाचा सल्ला मानून, निमिषाने तिचा पासपोर्ट त्याच्या ताब्यातून मिळवण्याच्या प्रयत्नात त्याला शामक औषधांचे इंजेक्शन दिले. जास्त डोसमुळे त्याचा मृत्यू झाला, ज्यामुळे निमिषाला अटक करण्यात आली आणि या प्रकरणात दोषी ठरवण्यात आले.