Nana Patekar जेव्हा कधी भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटाच्या व्याकरणाची चर्चा होईल, तेव्हा एका नावाशिवाय ते अपूर्णच राहील. ते नाव म्हणजे नाना पाटेकर. आज सकाळी, गोव्याहून आलेल्या एका दुःखद बातमीने कला आणि चित्रपटसृष्टीला धक्का बसला.

हृदयविकाराच्या झटक्याने नाना पाटेकर आपल्या हृदयातून निघून गेले. नाना पाटेकर यांचे निधन म्हणजे केवळ एका महान अभिनेत्याचा अंत नाही, तर अभिनयाला पडद्यावर जिवंत करणाऱ्या एका अद्वितीय युगाचा अंत आहे. त्यांनी केवळ भूमिका साकारल्या नाहीत, तर आपल्या प्रत्येक अभिनयाने या कलाप्रकाराला एक नवी ओळख दिली. आज, भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीने आपला एक अत्यंत तेजस्वी आणि स्पष्टवक्ता तारा गमावला आहे.

मात्र, आतापासून जेव्हा कधी भारतीय चित्रपट आणि रंगभूमीच्या आधुनिक इतिहासात अभिनयाचे व्याकरण, भाषेचा नैसर्गिकपणा आणि पडद्यावरील वास्तववादाचा उल्लेख होईल, तेव्हा संपूर्ण व्यवस्थेला आव्हान देत नाना पाटेकर यांचे नाव दिमाखाने उभे असलेले दिसेल.

९० च्या दशकात, जेव्हा हिंदी मुख्य प्रवाहातील चित्रपटसृष्टी ग्लॅमरस नायक, सुदृढ शरीरयष्टी, गाण्यांभोवती फिरणारी पात्रं आणि अवास्तव कथांनी भरलेली होती, तेव्हा एक साधा चेहरा, साधी संवादफेक आणि रंगमंचावरील शिस्त असलेला अभिनेता पडद्यावर उतरला. स्टारडमच्या किंवा ग्लॅमरच्या दिखाव्याशिवाय, नाना पाटेकर यांनी सिद्ध केले की सिनेमाचा आत्मा स्टार पॉवरमध्ये नाही, तर त्यांच्या अभिनयाच्या अस्सलतेत आणि त्यांच्या पात्राच्या सामाजिक वास्तवात आहे.

मुंबईचे रस्ते आणि संघर्षाचा काळ Nana Patekar: 

नाना पाटेकर यांच्या कलात्मक मुळांचे पोषण त्यांच्या आयुष्यातील खोल संघर्षातून झाले. महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे जन्मलेल्या नाना पाटेकर यांचे सुरुवातीचे आयुष्य खडतर होते. ते नववीत असताना, त्यांच्या वडिलांच्या कापड व्यवसायात मोठे नुकसान झाले, ज्यामुळे संपूर्ण कुटुंब आर्थिक संकटात सापडले.

मुंबईत, त्यांनी सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्ट्समध्ये व्हिज्युअल आर्ट्सचे शिक्षण घेत असताना, घरखर्च भागवण्यासाठी नानांना दुहेरी आयुष्य जगावे लागले. तो दिवसा मुंबईच्या रस्त्यांवर सिनेमाची मोठी पोस्टर्स आणि बॅनर्स रंगवायचा, आणि त्यातून महिन्याला ३५ रुपये आणि दिवसातून एक वेळचं जेवण मिळवायचा.

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर, त्याने स्ट्रुसा ॲडव्हर्टायझिंगमध्ये व्हिज्युअलायझर म्हणून काम केले. पण जाहिरातीच्या या कृत्रिम जगात त्याची कलात्मक भूक भागू शकली नाही. याच वेळी त्याला जाणवले की, त्याचे खरे ध्येय जाहिरात नसून, जिवंत लोकांमध्ये जिवंत, श्वास घेणारे नाट्य सादर करणे हे आहे.

मराठी रंगभूमी…इथेच ‘नाना पाटेकर’ घडले

मराठी रंगभूमीला भारतीय रंगभूमीचा सर्वात समृद्ध आणि वैचारिकदृष्ट्या सर्वात गहन मंच मानले जाते. नाना पाटेकर यांनी १९७० आणि ८० च्या दशकात या जगात प्रवेश केला, जेव्हा मराठी प्रायोगिक आणि व्यावसायिक रंगभूमीवर विजया मेहता, जयवंत दळवी, अनिल बर्वे आणि पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे यांसारख्या दिग्गजांचे वर्चस्व होते.

प्रसिद्ध नाट्य दिग्दर्शक आणि ‘रंगायन’ समूहाचे संस्थापक विजया मेहता यांनी नाना पाटेकर यांच्यामध्ये दडलेली मूळ आणि अप्रकट ऊर्जा ओळखली. तिने त्याला वास्तववादी अभिनय पद्धतींची ओळख करून दिली.

त्याची प्रमुख मराठी नाटके होती: Nana Patekar: 

‘हमीदाबाईची कोठी’ – अनिल बर्वे लिखित आणि विजया मेहता दिग्दर्शित या नाटकाने वेश्यागृहांची परंपरा, संगीतकार आणि त्यातील मानवी शोकांतिका यावर प्रकाश टाकला. या नाटकातील नाना पाटेकर यांच्या दमदार अभिनयाने मराठी रंगभूमीवरील अग्रगण्य समीक्षकांना चकित केले.

‘पुरुष’ – हे नाटक १९०० हून अधिक वेळा सादर झाले आहे. जयवंत दळवी लिखित या नाटकात नाना पाटेकर यांनी ‘गुलाबराव’ नावाच्या एका क्रूर, धूर्त आणि शोषण करणाऱ्या राजकारण्याची भूमिका साकारली होती. ‘पुरुष’चा प्रत्येक प्रयोग हाऊसफुल्ल असायचा. ‘गुलाबराव’च्या भूमिकेत नाना पाटेकर यांनी सत्तेचा अहंकार आणि दहशत यांचे केलेले सूक्ष्म चित्रण त्यांना मराठी व्यावसायिक रंगभूमीवरील सर्वात मोठ्या नावांपैकी एक बनवून गेले.

‘कथा’ – विजय तेंडुलकर आणि वसंत देव यांच्या कथांवर आधारित या नाटकात नानांनी मध्यमवर्गीय जीवनातील तणाव आणि विरोधाभास सूक्ष्मपणे मांडले.

‘हमुनातक सुसुरटेक’ आणि ‘माझी मानस’ – ‘हमुनातक सुसुरटेक’मध्ये त्यांनी राजकीय व्यंग आणि विनोदी टायमिंगमधील आपले प्रभुत्व दाखवले, तर ‘माझी मानस’मध्ये त्यांनी कौटुंबिक नात्यांचे बंध जपले.

नाट्यक्षेत्रातून शिकलेली अभिनयाची तंत्रे

स्टॅकॅटो संवादफेक: स्टॅकॅटो संवादफेक म्हणजे लांब, प्रवाही वाक्यांऐवजी लहान, टोकदार आणि विरामचिन्हे असलेल्या वाक्यांमध्ये बोलण्याची कला, ज्यामुळे संभाषणात तणाव, गती किंवा नाट्यमयता निर्माण होते. हे नानांच्या संवादफेकीचे वैशिष्ट्य होते.

पारंपरिक संवादफेकीमध्ये संवाद हा वाहत्या नदीसारखा असतो, पण नाना पाटेकरांनी त्यात धक्के, अचानक विराम आणि अनिश्चितता आणून त्याला नैसर्गिक बनवले. नाना पाटेकरांचा विश्वास होता की दोन शब्दांमधील मौन हे संवादापेक्षा अधिक प्रभावी असू शकते.

मराठी चित्रपटसृष्टीचे पुनरुज्जीवन

जेव्हा नाना पाटेकर यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला, तेव्हा ती प्रामुख्याने लोकनाट्य किंवा कौटुंबिक विनोदी चित्रपटांपुरती मर्यादित होती. नाना पाटेकर यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीला गंभीर सामाजिक विचार आणि डार्क थ्रिलर्सकडे वळवले. त्यांची मराठी चित्रपट कारकीर्द मोठी आहे.

‘नटसम्राट’ हे पात्र मराठी रंगभूमीवर महान अभिनेते डॉ. श्रीराम लागू यांनी अजरामर केले, परंतु महेश मांजरेकर यांच्या चित्रपटातील नाना पाटेकर यांचे शेक्सपियरच्या शोकांतिकेचे सादरीकरण हे रंगभूमी आणि सिनेमाच्या संगमाचे एक दुर्मिळ उदाहरण ठरले. नाना पाटेकर यांनी “जगण्याची की मरण्याची” (टू बी ऑर नॉट टू बी) या एकपात्री संवादाचे केलेले हृदयस्पर्शी सादरीकरण मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात एक नवीन मापदंड ठरले.

‘अँटी-हिरो’ भूमिकेचा उदय

नाना पाटेकर यांनी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात हिंदी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला, हा तो काळ होता जेव्हा व्यावसायिक आणि कलात्मक सिनेमा यांच्यात सीमारेषा आखली जात होती. नाना पाटेकर हे त्या काही मोजक्या अभिनेत्यांपैकी एक होते ज्यांनी या दोन प्रवाहांमध्ये एक मजबूत पूल बांधला.

समांतर सिनेमातील ओळख (१९७८–१९८८)

गमन (१९७८): मुजफ्फर अली यांच्या या चित्रपटाद्वारे त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. त्यांना पुढचे मोठे यश ‘सलाम बॉम्बे!’ (१९८८) या चित्रपटातून मिळाले. मीरा नायर यांच्या ऑस्कर-नामांकित चित्रपटात, नानांनी वेश्यावस्तीतील ‘बाबा’ या निर्दयी दलालाची भूमिका साकारली. त्यांचा अभिनय इतका वास्तववादी होता की आंतरराष्ट्रीय समीक्षकांनी त्यांची प्रशंसा केली.

अंकुश, परिंदा आणि क्रांतिवीर

अभिनेता नाना पाटेकर यांची क्षमता समजून घेण्यासाठी, त्यांचे ‘अंकुश’, ‘परिंदा’ आणि ‘क्रांतिवीर’ यांसारखे चित्रपट पाहिले पाहिजेत. ‘अंकुश’ (१९८६) प्रदर्शित झाला. एन. चंद्रा यांच्या या चित्रपटात, नानांनी मुंबईतील बेरोजगार, असंतुष्ट आणि दिशाहीन तरुणांच्या संतापाला वाचा फोडली. त्यांचा ‘अँग्री यंग मॅन’ हा अमिताभ बच्चन यांच्या क्लासिक ‘अँग्री यंग मॅन’पेक्षा वेगळा होता. हा राग आकर्षक नव्हता, तर रस्त्यांवरील कठोर वास्तव होता.

१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘परिंदा’ने हिंदी चित्रपटसृष्टीतील खलनायकाची व्याख्याच बदलून टाकली. विधू विनोद चोप्रा यांच्या ‘परिंदा’ या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील खलनायकीच्या संकल्पनेलाच नवे वळण देणाऱ्या चित्रपटातील अंडरवर्ल्ड डॉन अण्णा सेठच्या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.

१९९१ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाने नानांनी दिग्दर्शक म्हणून पदार्पण केले. नाना पाटेकर यांनी केवळ चित्रपटाचे दिग्दर्शनच केले नाही, तर त्यात मुख्य भूमिका (मेजर चौहान) देखील साकारली. बॉलीवूडमधील पारंपरिक, अतिनाटकीय लष्करी चित्रपटांच्या विपरीत, यात वास्तववादी लष्करी जीवन चित्रित केले होते. या चित्रपटाच्या तयारीसाठी नाना पाटेकर यांनी भारतीय लष्कराच्या मराठा लाइट इन्फंट्रीसोबत तीन महिन्यांहून अधिक काळ कठोर लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते.

क्रांतीवीर (१९९४) – राष्ट्रीय पुरस्कार विजेता

नाना पाटेकर यांनी प्रताप नारायण टिळक यांच्या भूमिकेतून मुख्य प्रवाहातील चित्रपटसृष्टीत खळबळ उडवून दिली. हिंदू-मुस्लिम दंगली आणि राजकीय ढोंगीपणावर आधारित त्यांचे क्लायमॅक्समधील भाषण,

“हे मुस्लिमांचे रक्त आहे, हे हिंदूंचे रक्त आहे… सांगा यातले हिंदू कोण आणि मुस्लिम कोण?” हे भारतीय चित्रपट इतिहासातील सर्वात प्रभावी राजकीय एकपात्री भाषणांपैकी एक बनले. त्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.

खामोशी: द म्युझिकल (१९९६) – मूक अभिनयाचा कळस

संजय लीला भन्साळी यांच्या या चित्रपटात त्यांनी एका कर्णबधिर आणि मुक्या वडिलांची भूमिका साकारली. आपल्या दमदार आवाजासाठी आणि संवादफेकीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या अभिनेत्याने, एकही शब्द न उच्चारता, केवळ डोळे, चेहऱ्यावरील हावभाव आणि सांकेतिक भाषेचा वापर करून संपूर्ण चित्रपटात प्रेक्षकांना रडवले.

संवाद, शैली आणि कलेचे समाजशास्त्र

नाना पाटेकर यांचा अभिनय ही केवळ एक शैली नसून, अभिनयाचे एक संपूर्ण शास्त्र आहे, ज्याची विभागणी तीन मुख्य घटकांमध्ये करता येते. पहिला घटक म्हणजे रंगमंच आणि कॅमेरा यांमधील संतुलन. आजकाल, बहुतेक नाट्य कलाकार कॅमेऱ्यासमोर आल्यावर आपल्या अभिनयाला गरजेपेक्षा जास्त नाट्यमय बनवतात. नाना पाटेकर यांनी रंगमंचावरील भव्य ऊर्जा कायम ठेवत, कॅमेऱ्याच्या क्लोज-अप फ्रेमला अनुरूप असे आपल्या चेहऱ्यावरील भाव नियंत्रित करायला शिकले.