महान आदिवासी क्रांतिकारी बिरसा मुंडा यांचा जन्म झारखंडमध्ये 15 नोव्हेंबर 1875 रोजी झाला. सुगना आणि कर्मी या आदिवासी जोडप्याचा हा मुलगा भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात नावारुपाला आला.

भारतीय इतिहासातील बिरसा मुंडा हे असेच एक नायक होते, ज्यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारताच्या झारखंडमध्ये आपल्या क्रांतिकारक विचारांनी आदिवासी समाजाची स्थिती आणि दिशा बदलली आणि एका नवीन सामाजिक आणि राजकीय युगाची स्थापना केली.

बिरसा मुंडा यांनी शौर्याच्या शाईने पुरुषार्थांच्या पानांवर शौर्याचे शब्द लिहिले. त्यांनी हिंदू धर्म आणि ख्रिश्‍चन धर्माचा बारकाईने अभ्यास केला आणि असा निष्कर्ष काढला की, आदिवासी समाज मिशनऱ्यांमध्ये गोंधळलेला आहे आणि तो हिंदू धर्म नीट समजू किंवा स्वीकारू शकला नाही किंवा नाही.

बिरसा मुंडा यांना समजले की आचरणाच्या कारणास्तव आदिवासी समाज अंधश्रद्धेच्या आहारी गेला आहे आणि त्याचा आत्मविश्वास हरवला आहे. सामाजिक दुष्कर्मांच्या धुक्‍याने आदिवासी समाजाला ज्ञानाच्या प्रकाशापासून वंचित ठेवले गेले आहे, हे देखील बिरसाला जाणवले.

आदिवासी समाज त्या काळात भारतीय जमीनदार व वसाहतवादी ब्रिटिश राज्यकर्त्यांच्या शोषणाच्या भट्टीत पेटत होता. बिरसा मुंडा यांनी आदिवासींना शोषणाच्या नाट्यमय यातनांपासून मुक्त करण्यासाठी तीन स्तरांवर संघटित करणे आवश्‍यक मानले.
प्रथम, सामाजिक पातळीवर, जेणेकरुन आदिवासी समाज अंधश्रद्धा आणि ढोंगीपणापासून मुक्त होऊन ढोंगीपणाच्या पिंजऱ्य्‌ातून बाहेर पडू शकेल. यासाठी त्यांनी आदिवासींना स्वच्छतेचे संस्कार शिकवले. शिक्षणाचे महत्त्व सांगितले. सहकार्याचा आणि विकासाचा मार्ग दाखविला.

सामाजिक पातळीवर आदिवासींच्या या प्रबोधनामुळे जमीनदार-जागीरदार आणि तत्कालीन ब्रिटीश शासन चकित झाले, तर ढोंगी लोकांचे हितही अडकले. हे सर्व बिरसा मुंडामुळे झाले. मग या सर्व शक्तींनी बिरसा मुण्डाबिरुद्ध षडयंत्र रचून त्याला गुन्ह्यात अडकवण्याचे काम सुरू केले. काळ्या कायद्यांना आव्हान देऊन ब्रिटीश साम्राज्याला सुरुंग लावण्याचे बिरसाचे प्रयत्न सुरुच होते.

आर्थिक पातळीवरील सुधारणा करण्यालाही बिरसाने प्राधान्य दिले. आदिवासी समाज जमीनदार व जागीरदारांच्या आर्थिक शोषणापासून मुक्त होऊ शकला. बिरसा मुण्डा यांनी आदिवासी समाजात सामाजिक पातळीवर चैतन्य निर्माण केले, तेव्हा सर्व आदिवासींनी आर्थिक पातळीवर शोषणाविरूद्ध स्वत:ला संघटित करण्यास सुरवात केली.

बिरसा मुंडा यांनी त्यांच्या नेतृत्वाची जबाबदारी स्वीकारली. आदिवासींनी “बिगारी प्रणाली’विरोधात प्रचंड आंदोलन केले. याचा परिणाम म्हणून जमीदार व जागीरदारांच्या घरांवर व शेती व वनजमिनींवर सुरु असलेले प्रत्येक काम थांबले.

तिसरे म्हणजे आदिवासींना राजकीय पातळीवर संघटित करणे. आदिवासींमध्ये सामाजिक व आर्थिक पातळीवर त्यांनी चैतन्याची ठिणगी पेटविली असल्याने राजकीय स्तरावर आग लागण्यास जास्त वेळ लागला नाही. आदिवासींना त्यांच्या राजकीय हक्कांची जाणीव झाली.

बिरसा मुंडा हे खरोखर एकलव्य आणि सामर्थ्य आणि सामाजिक प्रबोधन या कारणास्तव तत्कालीन काळाचे स्वामी विवेकानंद ठरले होते. बिरसा मुंडा यांची गणना महान देशभक्तांमध्ये केली जाते. त्यांच्या कार्याचा धसका घेत ब्रिटीश सरकारने बिरसा मुंडाला अटक करून तुरूंगात टाकले. तेथे इंग्रजांनी त्याला अन्नातून विष दिले, ज्यामुळे ते 9 जून 1900 रोजी शहीद झाले.