Jio : भारतातील दूरसंचार क्षेत्राचा चेहरामोहरा बदलल्यानंतर रिलायन्स जिओ आता आणखी मोठ्या तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रवेश करत आहे. केवळ मोबाइल सेवा देणारी कंपनी अशी ओळख मागे टाकून जिओ स्वतःचे तंत्रज्ञान, पेटंट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्लाउड, एंटरप्राइझ सेवा आणि 5G-6G तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर देत आहे.

२०१६ मध्ये जिओने भारतात प्रवेश केला. स्वस्त इंटरनेट आणि मोठ्या प्रमाणावर डेटा उपलब्ध करून देत कंपनीने दूरसंचार क्षेत्रात मोठा बदल घडवून आणला. मात्र, जिओच्या पुढील वाटचालीचे लक्ष्य आता केवळ ग्राहकसंख्या वाढविणे नसून तंत्रज्ञान निर्माण करणे आणि ते जगभर पोहोचवणे, असे दिसत आहे.

स्वतःचे 5G तंत्रज्ञान

जिओने स्वतःचे 5G कोअर, नेटवर्क ऑपरेशन्स आणि बिलिंगशी संबंधित सॉफ्टवेअर विकसित केले आहे. कंपनीने स्वतंत्र 5G नेटवर्कसाठी आवश्यक कोअर, रेडिओ आणि नेटवर्क व्यवस्थापन तंत्रज्ञानाचा स्वतःचा संच तयार केला आहे.

ऑक्टोबर २०२२ पासून सुरू झालेली 5G सेवा डिसेंबर २०२३पर्यंत देशभर पोहोचविण्यात आल्याचे कंपनीने म्हटले आहे. मार्च २०२६ अखेर जिओचे एकूण ग्राहक ५२.४ कोटींपेक्षा अधिक झाले होते. त्याच वेळी 5G ग्राहकसंख्या २६.८ कोटींच्या पुढे गेली. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये जिओच्या नेटवर्कवर २४१ एक्साबाइट डेटा वापरला गेला.

याचा जिओला एक महत्त्वाचा फायदा मिळतो. कंपनीने विकसित केलेले तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर प्रत्यक्ष नेटवर्कवर वापरून त्याची चाचणी घेता येते. त्यामुळे प्रयोगशाळेतील तंत्रज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष वापरातून त्यात सुधारणा करण्याची संधी जिओला मिळते.

पेटंटच्या क्षेत्रात मोठी झेप

जिओच्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील वाढीचे आणखी एक महत्त्वाचे उदाहरण म्हणजे पेटंट.

३१ मार्च २०२६पर्यंत जिओ प्लॅटफॉर्म्सने एकूण ६,८१७ पेटंट अर्ज दाखल केले होते. त्यापैकी २,३९३ अर्ज भारतात, तर ४,४२४ अर्ज परदेशात दाखल करण्यात आले. यातील १,००९ पेटंटना जगभरात मंजुरी मिळाली आहे.

जिओच्या पेटंटमध्ये 5G, 5G अॅडव्हान्स्ड, 6G, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड, नेटवर्क सॉफ्टवेअर, ऑटोमेशन आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश आहे.

२०२५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या पेटंट सहकार्य कराराच्या (PCT) अर्जांच्या आधारे डब्ल्यूआयपीओच्या जागतिक क्रमवारीत जिओ प्लॅटफॉर्म्स २०व्या क्रमांकावर पोहोचले. एका वर्षात जिओने ३२० स्थानांची झेप घेतली. २०२५मध्ये जिओचे १,०५८ PCT अर्ज प्रकाशित झाले.

यातून जिओचा भर केवळ दूरसंचार सेवा देण्यावर नसून स्वतःची बौद्धिक संपदा निर्माण करण्यावर वाढत असल्याचे दिसते.

भारताच्या गरजांमधून तंत्रज्ञानाची निर्मिती

भारतासारख्या मोठ्या आणि विविध भौगोलिक परिस्थिती असलेल्या देशासाठी स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरता येणारे तंत्रज्ञान आवश्यक आहे. जिओच्या तंत्रज्ञान विकासामागेही ही गरज महत्त्वाची आहे.

घराघरांत ब्रॉडबँड पोहोचवताना प्रत्येक ठिकाणी फायबर टाकणे शक्य नसते. त्यामुळे जिओने फायबरसोबत वायरलेस तंत्रज्ञानावरही भर दिला आहे. मार्च २०२६ अखेर जिओच्या नेटवर्कवर २.७ कोटींपेक्षा अधिक घरे जोडली गेली होती.

कंपनीने मॅक्रो बेस स्टेशन, छोट्या भागांसाठी रेडिओ प्रणाली, 5G-Wi-Fi तंत्रज्ञान, खासगी 5G नेटवर्क आणि नेटवर्क व्यवस्थापनासाठी विविध तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर आणि तुलनेने कमी खर्चात सेवा देताना तयार झालेले हे तंत्रज्ञान आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील काही बाजारांसाठीही उपयुक्त ठरू शकते, असा कंपनीचा दृष्टिकोन आहे.

आता तंत्रज्ञान विकण्याची तयारी

जिओने सुरुवातीला स्वतःच्या नेटवर्कसाठी विकसित केलेले तंत्रज्ञान आता इतर कंपन्या आणि दूरसंचार क्षेत्रातील ग्राहकांसाठी उपलब्ध करून देण्याची दिशा स्वीकारली आहे.

मोबाइल नेटवर्क, घरगुती ब्रॉडबँड आणि नेटवर्क व्यवस्थापनाशी संबंधित तंत्रज्ञान व्यावसायिक पातळीवर उपलब्ध करून देण्याची जिओची तयारी आहे.

यामध्ये जिओचा मोठा फायदा म्हणजे त्याच्या तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष वापर आधीच मोठ्या नेटवर्कवर होत आहे. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये जिओच्या नेटवर्कवर २४१ एक्साबाइट डेटा वाहतूक झाली. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावरील वापराचा अनुभव कंपनीकडे आहे.

मात्र, भारतात विकसित केलेले तंत्रज्ञान परदेशी कंपन्यांना विकून त्यातून मोठा स्वतंत्र व्यवसाय उभा करणे हे जिओसमोरील पुढचे आव्हान असेल.

AI, क्लाउड आणि एंटरप्राइझ क्षेत्रावर भर

जिओची तंत्रज्ञानातील वाटचाल केवळ मोबाइल नेटवर्कपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. खासगी 5G नेटवर्क, क्लाउड, एज कॉम्प्युटिंग, नेटवर्क स्लायसिंग आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या क्षेत्रातही कंपनी काम करत आहे.

रिलायन्सने ‘AI Everywhere, For Everyone’ ही व्यापक संकल्पना मांडली आहे. मोठ्या प्रमाणावरील कनेक्टिव्हिटी, संगणकीय क्षमता आणि डिजिटल सेवा यांचा वापर करून AI तंत्रज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा कंपनीचा प्रयत्न आहे.

यामुळे कारखाने, रुग्णालये, कार्यालये आणि इतर संस्थांसाठी डिजिटल सेवा देण्याची बाजारपेठही जिओसाठी महत्त्वाची ठरू शकते.

6Gकडेही लक्ष

जिओच्या पेटंटमध्ये 6G तंत्रज्ञानाचाही समावेश आहे. कंपनी पुढील पिढीच्या मोबाइल तंत्रज्ञानासाठी संशोधन आणि पेटंट निर्मितीवर भर देत आहे.

6Gसारख्या तंत्रज्ञानाच्या जागतिक मानकांमध्ये योगदान देणे महत्त्वाचे ठरू शकते. कारण भविष्यातील तंत्रज्ञानाची रचना ठरविणाऱ्या कंपन्यांना स्वतःची बौद्धिक संपदा निर्माण करण्याची आणि त्यातून व्यावसायिक संधी मिळविण्याची शक्यता असते.

जिओच्या दुसऱ्या दशकाचे लक्ष्य काय?

जिओच्या पहिल्या दशकाची ओळख स्वस्त डेटा, मोठी ग्राहकसंख्या आणि देशभरातील कनेक्टिव्हिटी यामुळे झाली. आता दुसऱ्या दशकात कंपनीचा भर तंत्रज्ञान निर्मितीवर वाढताना दिसत आहे.

५२.४ कोटींपेक्षा अधिक ग्राहक, २६.८ कोटींपेक्षा अधिक 5G ग्राहक आणि आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मधील २४१ एक्साबाइट डेटा वाहतूक यामुळे जिओकडे मोठ्या प्रमाणावर प्रत्यक्ष वापराचे व्यासपीठ आहे. त्याचबरोबर ६,८१७ पेटंट अर्ज आणि डब्ल्यूआयपीओच्या जागतिक टॉप २०मध्ये झालेली नोंद कंपनीच्या संशोधनावर वाढलेल्या भराचे संकेत देतात.

म्हणजेच, जिओची पुढील कहाणी केवळ भारताला जोडण्याची राहिलेली नाही. भारतात तंत्रज्ञान विकसित करणे, ते मोठ्या प्रमाणावर वापरून तपासणे आणि त्यानंतर जागतिक बाजारपेठेत नेणे, हा कंपनीच्या पुढील वाटचालीतील महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.