World Stroke Day: अचानक चेहरा वाकडा होणे, हात-पायांत कमजोरी जाणवणे किंवा बोलताना अडखळणे ही स्ट्रोकची महत्त्वाची लक्षणे असू शकतात. अशा वेळी दुर्लक्ष करणे जीवघेणे ठरू शकते. दरवर्षी २९ ऑक्टोबर रोजी जागतिक स्ट्रोक दिन साजरा केला जातो. स्ट्रोकची लक्षणे, त्यावरील उपचार आणि प्रतिबंध याबाबत जनजागृती करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. २०२६ मधील जागतिक स्ट्रोक संघटनेच्या मोहिमेचा संदेश ‘Every Minute Counts’ म्हणजेच ‘प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचं आहे’ हा आहे. त्यामुळे स्ट्रोकची लक्षणे वेळीच ओळखून रुग्णाला तातडीने रुग्णालयात पोहोचवणे आवश्यक आहे.

स्ट्रोक म्हणजे नेमकं काय?

मेंदूच्या एखाद्या भागाला होणारा रक्तपुरवठा थांबला किंवा कमी झाला, अथवा मेंदूतील रक्तवाहिनी फुटून रक्तस्राव झाला, तर स्ट्रोक येऊ शकतो. रक्तपुरवठा खंडित झाल्यामुळे मेंदूच्या पेशींना नुकसान पोहोचते. वेळेत उपचार न मिळाल्यास रुग्णाला अर्धांगवायू, बोलण्यात अडचण किंवा इतर गंभीर समस्या उद्भवू शकतात. त्यामुळे सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

स्ट्रोकची ही ५ लक्षणं ओळखा

१. चेहरा एका बाजूला वाकडा होणे

एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा अचानक एका बाजूला झुकल्यास किंवा हसताना तोंड वाकडे दिसल्यास सावध व्हा. हे स्ट्रोकचे लक्षण असू शकते. अशी लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

२. हात किंवा पायांत अचानक कमजोरी येणे

शरीराच्या एका बाजूच्या हातात किंवा पायात अचानक कमजोरी येणे अथवा बधिरपणा जाणवणे हे स्ट्रोकचे महत्त्वाचे लक्षण आहे. व्यक्तीला दोन्ही हात वर उचलताना अडचण येऊ शकते किंवा एक हात खाली पडू शकतो.

३. बोलताना किंवा समजून घेताना अडचण येणे

अचानक बोलताना शब्द अडखळणे, अस्पष्ट बोलणे किंवा इतरांचे बोलणे समजण्यात अडचण येणे याकडे दुर्लक्ष करू नका. ही लक्षणे दिसल्यास त्वरित रुग्णालयात जाणे गरजेचे आहे.

४. अचानक दृष्टी धूसर होणे

एका किंवा दोन्ही डोळ्यांनी अस्पष्ट दिसणे, अचानक दृष्टी कमी होणे किंवा दिसण्यात बदल जाणवणे हीदेखील स्ट्रोकची संभाव्य लक्षणे आहेत.

५. संतुलन बिघडणे किंवा तीव्र डोकेदुखी

अचानक चक्कर येणे, चालताना तोल जाणे, चालण्यात अडचण येणे किंवा कारण नसताना तीव्र डोकेदुखी होणे ही गंभीर लक्षणे असू शकतात. विशेषतः ही लक्षणे अचानक सुरू झाल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

स्ट्रोक ओळखण्यासाठी FAST फॉर्म्युला लक्षात ठेवा!

स्ट्रोकची लक्षणे ओळखण्यासाठी FAST ही सोपी पद्धत उपयोगी ठरते.

F – Face: चेहरा एका बाजूला झुकला आहे का?
A – Arms: एक हात कमजोर झाला आहे का?
S – Speech: बोलताना अडचण येत आहे का?
T – Time: वेळ न घालवता तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.

यापैकी एकही लक्षण अचानक दिसल्यास सर्व लक्षणे दिसण्याची वाट पाहू नका. लक्षणे सुरू झाल्याची वेळ नोंदवून ठेवा आणि रुग्णाला तातडीने रुग्णालयात पोहोचवा.

स्ट्रोक आल्यास काय करावे?

स्ट्रोकची लक्षणे दिसल्यास त्वरित रुग्णवाहिका बोलवा. भारतात ११२ या क्रमांकावर आपत्कालीन मदत मागता येते. काही राज्यांमध्ये १०८ क्रमांकावर रुग्णवाहिका उपलब्ध असते.

डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय रुग्णाला अ‍ॅस्पिरिन किंवा इतर औषधे देऊ नका. कारण स्ट्रोक रक्तवाहिनीतील अडथळ्यामुळे किंवा मेंदूतील रक्तस्रावामुळे होऊ शकतो. तपासणीशिवाय यातील फरक समजत नाही. रुग्णाला जबरदस्तीने अन्न, पाणी किंवा औषधे देऊ नका. घरगुती उपचार करण्यात वेळ घालवू नका.

स्ट्रोकचा धोका कसा कमी कराल?

– रक्तदाब नियमित तपासा आणि नियंत्रणात ठेवा.
– मधुमेह आणि कोलेस्टेरॉलवर डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपचार घ्या.
– नियमित शारीरिक हालचाल आणि व्यायाम करा.
– फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्य यांचा आहारात समावेश करा आणि मिठाचे प्रमाण मर्यादित ठेवा.
– धूम्रपान टाळा आणि मद्यपानापासून दूर राहा.
– डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमित घ्या.

स्ट्रोकमध्ये प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे असते. लक्षणे अचानक दिसल्यास ती आपोआप बरी होतील, अशी वाट पाहू नका. तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी आणि मेंदूचे नुकसान कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.