US–Iran–Israel War:  पश्चिम आशियात सुरू असलेल्या अमेरिका-इस्रायल-इराण संघर्षाने जगभरातील तेल पुरवठा विस्कळीत केला आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनी ठप्प झाल्याने अनेक देशांना पर्यायी तेल स्रोत शोधावे लागत आहेत. या संकटाचा सर्वाधिक फायदा रशियाला होत असून रशिया दररोज तब्बल १५० दशलक्ष डॉलरची अतिरिक्त कमाई करत आहे. फायनान्शियल टाइम्सच्या वृत्तानुसार युद्धाच्या पहिल्या १२ दिवसांतच रशियाला अंदाजे १.३ ते १.९ अब्ज डॉलरचा अतिरिक्त कर महसूल मिळाला आहे.

होर्मुझ सामुद्रधुनी का महत्त्वाची आहे?

इराण आणि ओमान यांच्यादरम्यान असलेली होर्मुझ सामुद्रधुनी जगातील सर्वात महत्त्वाच्या तेल मार्गांपैकी एक आहे. साधारणपणे जगाच्या सुमारे २० टक्के तेल पुरवठा याच मार्गाने होतो. संघर्ष सुरू झाल्यापासून या मार्गावरून तेलवाहू जहाजांची वाहतूक मोठ्या प्रमाणात घटली असून खाडी देशांच्या तेल निर्यातीवर त्याचा थेट परिणाम झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेच्या (IEA) अंदाजानुसार मार्च महिन्यात जागतिक तेल पुरवठा दररोज सुमारे ८० लाख बॅरलने घटू शकतो. इतिहासातील हा सर्वात मोठ्या पुरवठा खंडांपैकी एक असण्याची शक्यता आहे. याच कारणामुळे ब्रेंट क्रूडच्या किमती पुन्हा एकदा १०० डॉलर प्रति बॅरलच्या उंबरठ्यावर पोहोचल्या आहेत.

रशियाची कमाई किती वाढली?

तेलाच्या किमती वाढल्या आणि मागणी वाढल्याने रशियाच्या उत्पन्नात अचानक मोठी भर पडली आहे. तेलाच्या किमतीत प्रत्येक १० डॉलरची वाढ झाल्यास रशियाच्या निर्यातदारांचे उत्पन्न सुमारे २.८ अब्ज डॉलरने वाढते, त्यापैकी सुमारे १.६३ अब्ज डॉलर करापोटी सरकारला मिळतात, असे विश्लेषकांनी सांगितले. तेलाच्या किमती याच पातळीवर राहिल्यास महिनाअखेरपर्यंत रशियाची अतिरिक्त कमाई ३.३ ते ५ अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचू शकते.

पाश्चात्य देशांच्या निर्बंधांमुळे यापूर्वी रशियाचे तेल मोठ्या सवलतीत विकले जात होते. मात्र आता परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. सध्या रशियाच्या तेलाच्या किमती गेल्या तीन महिन्यांच्या सरासरीपेक्षा प्रति बॅरल २० ते ३० डॉलर अधिक दराने व्यवहार होत आहेत. काही सौद्यांमध्ये भारताला मिळणारे रशियाचे तेल ब्रेंट क्रूडपेक्षाही सुमारे ५ डॉलर महाग असल्याचे सांगण्यात येत आहे.

हेही वाचा – शेअर बाजारात ‘ब्लॅक फ्रायडे’! ‘या’ 3 प्रमुख कारणामुळे सेंसेक्स 1470 अंकांनी कोसळला; गुंतवणूकदारांना एकाच दिवसात 9.44 लाख कोटींचा फटका

रशियाच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा दिलासा

हे तेल दरवाढीचे वरदान रशियासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या वेळी आले आहे. या वर्षाच्या सुरुवातीला रशियाचे ऊर्जा उत्पन्न वार्षिक तुलनेत सुमारे ५० टक्क्यांनी घसरले होते आणि बजेट तूट वाढू लागली होती. फेब्रुवारीमध्ये रशियाच्या तेल आणि पेट्रोलियम उत्पादनांची निर्यात ११.४ टक्क्यांनी घटून दररोज ६६ लाख बॅरलवर आली होती, जी २०२२ मध्ये युक्रेन युद्ध सुरू झाल्यापासूनची सर्वात कमी पातळी होती. अशा परिस्थितीत तेलाच्या किमतींमधील सध्याची तेजी रशियाच्या सरकारला तात्पुरता दिलासा देणारी आणि बजेट उद्दिष्टे पूर्ण करण्यास मदत करणारी ठरू शकते.

भारत आणि चीनची रशियाकडून खरेदी वाढली

खाडी देशांकडून तेल पुरवठा विस्कळीत झाल्याने आशियातील मोठे आयातदार देश आता पर्यायी स्रोतांकडे वळत आहेत. भारत आणि चीन हे आधीच रशियाचे मोठे तेल खरेदीदार असताना या संकटाच्या काळात त्यांनी खरेदी आणखी वाढवली आहे. शिपिंग डेटानुसार इराणवर हल्ल्यानंतरच्या एका आठवड्यात भारत आणि चीनचे रशियाकडून तेल आयात सुमारे २२ टक्क्यांनी वाढले. शिपिंग डेटा कंपनी क्प्लरच्या माहितीनुसार सध्या मोठ्या प्रमाणात रशियाची तेलवाहू जहाजे भारताकडे येत आहेत. भारताची खरेदी सध्या दररोज सुमारे १५ लाख बॅरलपर्यंत पोहोचली असून ती गेल्या महिन्याच्या तुलनेत सुमारे ५० टक्क्यांनी अधिक आहे.

रशिया उत्पादन वाढवू शकतो का?

विश्लेषकांच्या मते हा संघर्ष दीर्घकाळ चालला तर रशियाकडे उत्पादन वाढवण्याची संधी आहे. सध्या रशिया ओपेक+ कोट्यापेक्षा सुमारे ३ लाख बॅरल प्रतिदिन कमी उत्पादन करत आहे. मात्र तज्ज्ञांच्या मते ही अतिरिक्त कमाई पूर्णपणे या संघर्षाच्या कालावधीवर अवलंबून असेल. होर्मुझ सामुद्रधुनीतून तेल पुरवठा लवकर सामान्य झाल्यास रशियाला मिळणारा हा फायदाही लवकरच संपुष्टात येऊ शकतो.