मुंबई : भारतातील ३०० श्रीमंत कुटुंबांनी आपल्या व्यवसाय साम्राज्याच्या जोरावर देशाच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा उचलला आहे. बार्कलेज प्राइवेट क्लायंट्स हुरुन इंडिया मोस्ट व्हॅल्यूएबल फॅमिली बिझनेस २०२५ च्या यादीत या कुटुंबांनी तब्बल १३४ लाख कोटी रुपये (१.६ ट्रिलियन डॉलर) किमतीच्या संपत्तीचा टप्पा गाठला आहे. ही रक्कम तुर्की आणि फिनलँडच्या एकत्रित जीडीपीपेक्षा जास्त आहे. यादीत अंबानी, बिर्ला आणि जिंदाल कुटुंबांचा दबदबा कायम आहे.

अंबानी कुटुंब पुन्हा अव्वल –

मुकेश अंबानी यांच्या नेतृत्वाखालील रिलायन्स इंडस्ट्रीजने सलग दुसऱ्या वर्षी पहिला क्रमांक पटकावला आहे. या कुटुंबाच्या व्यवसायाची किंमत २८.२ लाख कोटी रुपये आहे, जी भारताच्या जीडीपीच्या जवळपास १/१२ वा हिस्सा आहे. दुसऱ्या क्रमांकावर कुमार मंगलम बिर्ला यांचे कुटुंब आहे, ज्यांच्या व्यवसायाची किंमत ६.५ लाख कोटी रुपये आहे. तिसऱ्या स्थानी जिंदाल कुटुंब आहे, ज्यांच्या व्यवसायाची किंमत ५.७ लाख कोटी रुपये आहे. या तीन कुटुंबांची एकत्रित संपत्ती फिलीपिन्सच्या जीडीपीएवढी आहे.

१०० नवे कुटुंब यादीत

या वर्षीच्या यादीत १०० नव्या कुटुंबांचा समावेश झाला आहे. यामुळे एकूण ३०० कुटुंबांनी १३४ लाख कोटी रुपये किमतीचा टप्पा गाठला. टॉप १० कुटुंबांची एकत्रित किंमत ४०.४ लाख कोटी रुपये आहे, जी गेल्या वर्षीपेक्षा ४.६ लाख कोटींनी जास्त आहे. यादीत समावेश होण्यासाठी किमान १,१०० कोटींचा व्यवसाय असणे आवश्यक आहे, तर टॉप १० मध्ये येण्यासाठी २.२ लाख कोटी आणि टॉप ५० साठी ५४,७०० कोटींची संपत्ती लागते.

पिढी-दर-पिढीचा वारसा-

यादीतील २२७ कुटुंबे दुसऱ्या पिढीची, ५० कुटुंबे तिसऱ्या पिढीची आणि १८ कुटुंबे चौथ्या पिढीची आहेत. सर्वात जुने व्यवसाय असलेले वाडिया कुटुंब, ज्यांच्या व्यवसायाची किंमत १.५८ लाख कोटी आहे, यादीत विशेष स्थान राखते. बार्कलेज प्राइवेट बँकेचे आशिया पॅसिफिक प्रमुख नितिन सिंग यांनी सांगितले की, पुढील पाच वर्षांत १३० लाख कोटींची संपत्ती पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित होईल. यासाठी ७१ कुटुंबांनी स्वतंत्र फॅमिली ऑफिसेस स्थापन केली आहेत.

रोजगार आणि करात मोठा वाटा –

या कुटुंबांनी गेल्या वर्षी १.८ लाख कोटी रुपये कररूपाने दिले, जो भारताच्या कॉर्पोरेट कराच्या १५% आहे. याशिवाय, या कुटुंबांनी २० लाखांहून अधिक लोकांना रोजगार दिला आहे, जो बहारीनच्या एकूण लोकसंख्येपेक्षा जास्त आहे. या कुटुंबांनी नवे उद्योग उभे करून देशाच्या अर्थव्यवस्थेला गती दिली आहे.

उद्योग आणि क्षेत्रांचा आढावा –

यादीतील कुटुंबे ४५ शहरांतून येतात, यात मुंबई (९१), दिल्ली-एनसीआर (६२) आणि कोलकाता (२५) यांचा समावेश आहे. औद्योगिक उत्पादने बनवणाऱ्या ४८ कंपन्या यादीत आहेत, तर ऑटोमोबाईल आणि ऑटो पार्ट्स क्षेत्रातील कंपन्यांची सरासरी किंमत ५२,३२० कोटी रुपये आहे. औषध क्षेत्रातील २५ कंपन्यांची सरासरी किंमत ४१,००० कोटींपेक्षा जास्त आहे. हल्दीराम ही ८५,८०० कोटींच्या किमतीसह सर्वात मोठी अनलिस्टेड कंपनी आहे.

उल्लेखनीय कामगिरी –

अनिल गुप्ता कुटुंबाने वारसाहक्कानंतर शेअर किमतीत १,११६ पट वाढ केली, तर बिनू बंगुर (६२७ पट) आणि धर्मपाल अग्रवाल (४५२ पट) यांनीही मोठी झेप घेतली. यादीतील ७४% कंपन्या शेअर बाजारात सूचीबद्ध आहेत, तर २२ कंपन्यांचे नेतृत्व महिला करत आहेत. ६२ कंपन्यांमध्ये व्यावसायिक सीईओंची नियुक्ती झाली आहे.

परदेशी गुंतवणुकीचा प्रभाव –
हुरुन इंडियाचे संस्थापक अनस रहमान जुनैद यांनी सांगितले की, परदेशी गुंतवणूकदार आता भारतीय पारिवारिक व्यवसायांमध्ये सक्रिय भूमिका घेत आहेत. टेमासेकने हल्दीराम आणि ADIA ने मेरिलमध्ये मोठी गुंतवणूक केली आहे. ही गुंतवणूक कंपन्यांना व्यावसायिक बनवण्यास आणि पुढील पिढीला तयार करण्यास मदत करत आहे. मात्र, अमेरिकेतील ५०% पर्यंत वाढलेल्या आयात शुल्कामुळे १२० कुटुंबांचे निर्यात व्यवसाय धोक्यात आले आहेत. तरीही, भारतीय कुटुंबांनी प्रत्येक आव्हानात यश मिळवले आहे, आणि यावेळीही ते आपली ताकद आणि बदलण्याची क्षमता दाखवतील, असा विश्वास जुनैद यांनी व्यक्त केला.

दरम्यान, भारतातील हे ३०० कुटुंब केवळ संपत्तीच कमवत नाहीत, तर नवे उद्योग, रोजगार आणि कररूपाने देशाच्या प्रगतीत मोलाचा वाटा उचलत आहेत. त्यांच्या या यशकथा आणि व्यवसायातील नवकल्पना भारताला जागतिक अर्थव्यवस्थेत आणखी पुढे नेण्यासाठी प्रेरणादायी ठरत आहेत.