नामकरणाचे राजकारण हा भारतीय राजकारणाचा फार पूर्वीपासून भाग आहे. इतिहास, राजकारण आणि पुरातत्वाच्या जगात, एखाद्या विशिष्ट सभ्यतेची विवादास्पद, लोकप्रिय आणि अनेकदा निरूपण करणारी नावे राजकीय वादाचे कारण बनली आहेत. अलाहाबादचे प्रयागराज होणे असो वा औरंगाबादचे छत्रपती संभाजीनगर होणे असो किंवा आज भारतीय राज्यघटनेतून भारत हा शब्द काढून टाकण्यात आल्याचे असो.. वास्तविक, कोणत्याही राष्ट्राचे नाव अप्रत्यक्षपणे त्या देशाच्या अस्मितेचा आणि ऐतिहासिक वारशाचा अभिमान बाळगतो. तेथील नागरिकांना तेथील इतिहास, संस्कृती आणि सभ्यतेच्या अभिमानाची आठवण करून देते. राष्ट्रांची नावे ही लोकमताच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या इतिहासाचा नेहमीच अभिमान वाटत आली आहे आणि त्यासोबत होणारा कोणताही बदल अनेकदा राजकीय दंगलींना कारणीभूत ठरला आहे हे उघड आहे. मात्र, भारतीय राजकारण सध्या राष्ट्राच्या नावावरून वादाच्या केंद्रस्थानी आहे. 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीत मोदी सरकारला आव्हान देण्यासाठी विरोधकांची नवी युती “इंडिया” अस्तित्वात आली. अशावेळी जिथे या नावानेच निशाणा साधला जात आहे तिथे आता भाजप खासदार हरनाथ सिंह यादव यांनी ‘ भारतीय संविधानात लिहिलेल्या इंडिया शब्दाला विरोध केला आहे. तर भारत हा शब्द काढून टाकण्यासाठी देशातील सर्वोच्च न्यायालयात याचिकाही दाखल करण्यात आली आहे. घटनेतून इंडिया हा शब्द काढून टाकण्याची विनंती करत याचिकाकर्त्याने सर्वोच्च न्यायालयात अपील केले की- इंडिया हा शब्द भारताच्या गुलामगिरीचे प्रतीक आहे आणि तो काढून टाकला पाहिजे. दुसरीकडे, भाजप खासदार हरनाथ सिंह यादव म्हणाले- ‘इंडिया’ ऐवजी ‘भारत’ हा शब्द वापरावा, अशी देशाची मागणी आहे. ‘इंडिया’ हा शब्द ब्रिटिशांनी दिलेला अपशब्द आहे तर ‘भारत’ हा शब्द… आपल्या संस्कृतीचे प्रतीक आहे. .माझी इच्छा आहे की संविधानात बदल व्हावा आणि त्यात ‘भारत’ हा शब्द जोडला जावा. काही दिवसांपूर्वी भाजपचे राज्यसभा सदस्य नरेश बन्सल यांनीही घटनेतून इंडिया हा शब्द काढून टाकण्याची मागणी केली होती. इंडिया हा शब्द वसाहतवादी गुलामगिरीचे प्रतीक आहे आणि तो काढून टाकला पाहिजे असे त्यांनी म्हटले आहे. याआधी 25 जुलै रोजी झालेल्या भाजप संसदीय दलाच्या बैठकीत पंतप्रधान मोदींनी विरोधी आघाडी इंडियावरही निशाणा साधला आहे. इंडिया या शब्दाची खिल्ली उडवत पंतप्रधान म्हणाले की, ईस्ट इंडिया कंपनी आणि इंडियन नॅशनल काँग्रेसची स्थापना ब्रिटिशांनी केली होती. विशेष बाब म्हणजे नुकत्याच झालेल्या G20 बैठकीत भारत सरकारकडून G20 साठी पाठवण्यात आलेल्या निमंत्रणात प्रेसिडेंट ऑफ इंडिया ऐवजी प्रेसिडेंट ऑफ भारत लिहिले आहे. भारत आणि इंडिया या शब्दांची उत्पत्ती कशी झाली? आपल्या भारत देशाच्या नावाचा इतिहास प्राचीन काळाशी आणि पौराणिक कथांशी जोडलेला आहे. भारतवर्ष नावाची कथा थेट ऋषभदेवाचा मुलगा भरतशी जोडलेली आहे. हिंदू ग्रंथ, स्कंद पुराण (अध्याय ३७ नुसार) “ऋषभदेव हा नभिराजाचा पुत्र होता, ऋषभचा पुत्र भरत होता. इतर अनेक पुराणांमध्ये असेही म्हटले आहे की नाभिराजाचा पुत्र भगवान ऋषभदेव होता आणि त्याचा पुत्र भरत होता, तो चक्रवर्ती होता आणि त्याचे साम्राज्य सर्व दिशांना पसरले होते आणि त्यांच्या नावावरून आपल्या देशाला भारतवर्ष असे नाव पडले. हा तो काळ होता जेव्हा भारताला भारतवर्ष, जंबुद्वीप, भरतखंड, आर्यावर्त, हिंदुस्थान, हिंद, अल-हिंद, ग्यागर, फग्युल, टियांझू, होडू अशा इतर अनेक नावांनी संबोधले जात होते. इतिहासकारांच्या मते, मध्ययुगीन काळात जेव्हा तुर्क आणि इराणी भारतात आले, तेव्हा त्यांनी सिंधू खोऱ्यात प्रवेश केला. ते “स” चा उच्चार “ह” म्हणून करायचे आणि त्यामुळे त्यांनी सिंधूला हिंदू म्हटले आणि पुढे या राष्ट्राचे नाव हिंदुस्थान झाले. इथे तर्क असा होता की त्यांनी भारतात राहणाऱ्या लोकांना हिंदू म्हटले आणि या जागेला हिंदुस्थान म्हटले. इथे वादग्रस्त आणि उजव्या विचारसरणीच्या राजकारणाचे आधारस्तंभ असलेले वीर सावरकर यांनीही त्यांच्या “हिंदुत्व” या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे, ज्याचा उल्लेख ज्येष्ठ पत्रकार प्रभा जोशी यांनीही त्यांच्या हिंदू होण्याचा धर्म या पुस्तकात केला आहे. जिथे त्यांनी सावरकरांच्या हिंदुत्वाची व्याख्या केली आहे. मात्र, त्या काळात एकीकडे “स” चा उच्चार “ह” करून आपल्या देशाचे नाव हिंदुस्थान ठेवण्याची संकल्पना कार्यरत होती, तर दुसरीकडे भारताचे नामकरण करताना हे राष्ट्र सिंधू घाटी सभ्यता ही कार्यरत होती. वास्तविक, भारताला इंडिया असे नाव देण्यामागे आणखी एक कथा आहे, जी इतिहासाच्या कॉरिडॉरमधून येथे येते. एक प्रकारे भारताचे इंडिया होण्याचे संपूर्ण गणित येथूनच सुरू होते आणि त्यामागे सिंधू नदी आपले काम करते. सिंधू नदीचे दुसरे नाव इंडस होते, तर सिंधू संस्कृतीमुळे भारतातील सिंधू संस्कृतीला आणखी एक प्राचीन संस्कृती, ग्रीक, आजचे ग्रीक असे संबोधले जात होते. ते याला इंडो किंवा इंडस संस्कृती म्हणत असत, अशा प्रकारे हा शब्द इंडस लॅटिन भाषेपर्यंत पोहोचला म्हणून हा शब्द इंडिया बनला आहे. लॅटिन ही खूप जुनी भाषा होती जी रोमन साम्राज्याची अधिकृत भाषा होती. याबाबत सावरकर म्हणतात- (सावरकर समग्र, खंड-९, पृष्ठ-४)१ जगातील राष्ट्रे भारताला भारत, इंडिया आणि हिंदुस्थान या नावाने ओळखतात, परंतु आपल्या सीमेजवळील देशांनी आपले जुने नाव म्हणजे हिंदुस्थान (हिंदूंचे स्थान) दैनंदिन वापरात चालू ठेवले. पारशी, ज्यू, ग्रीक, ही राष्ट्रेही आपल्याला नेहमी सिंधू म्हणजेच हिंदू म्हणून संबोधतात. येथे इंग्रजांच्या आगमनाने त्या काळी हिंदुस्थान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आपल्या देशालाही इंडस व्हॅली म्हणजेच सिंधू संस्कृती म्हणून ओळख मिळाली. अशा परिस्थितीत इंग्रजांनी आपल्या देशाचे नाव भारत दिले, जे लॅटिनमध्ये सिंधू खोऱ्यासाठी वापरले जाते आणि त्यामुळेच आपल्या देशाचे नाव भारत पडले. संविधान बनवण्याची प्रक्रिया प्रदीर्घ असली तरी ती अनेक प्रकारच्या मतभेदांमध्येही चालू राहिली. राष्ट्राचे नाव आल्यावर ते कमी सोपे काम नव्हते हे उघड होते. भारताच्या नामकरणाबाबत संविधान सभेत प्रदीर्घ चर्चा झाली. काही सदस्य भारताचे नाव ‘भारत’ ठेवण्याच्या प्रस्तावावर ठाम होते तर काही सदस्य ‘भारतवर्ष’ असे नाव देण्याचा प्रस्ताव मांडत होते तर काही सदस्य ‘हिंदुस्थान’ असे नामकरण करण्याच्या विचारात होते. एकामागून एक वादावादी झाली. सेठ गोविंद दास, कमलापती त्रिपाठी, श्रीराम सहाय, हरगोविंद पंत, हरी विष्णू कामथ यांसारखे नेते भिडत होते. हरी विष्णू कामथ यांनी भारताला भारत किंवा इंडिया नाव ठेवण्याचा सल्ला दिला होता. पण शेवटी या प्रस्तावाच्या बाजूने युक्तिवाद करताना डॉ. भीमराव आंबेडकर म्हणाले होते- ‘इंडिया’ हे नाव एक आंतरराष्ट्रीय नाव आहे, जे जगभरात ओळखले जाते आणि भारतातील विविध भाषा आणि संस्कृती देखील दर्शवते. त्यामुळे इंडिया हे नाव जगात प्रसिद्ध झाले.
