Stomach pain – लहान मुलं अचानक पोट धरून रडू लागली, जेवण टाळू लागली किंवा वारंवार “पोट दुखतंय” अशी तक्रार करू लागली की, अनेक पालक त्याकडे साधा गॅस, अपचन किंवा किरकोळ त्रास म्हणून पाहतात. कधी कधी ही कारणं साधी असतातही; मात्र मुलाला वारंवार पोटदुखी होत असेल, तर त्यामागे केवळ अपचन नसून बद्धकोष्ठता, संसर्ग, अन्नाची असहिष्णुता किंवा इतर आरोग्य समस्या दडलेली असू शकते.

विशेषतः पोटदुखीसोबत उलटी, जुलाब, ताप, रक्तमिश्रित शौच, पोट फुगणे किंवा मुलाची प्रकृती खालावत असेल, तर ही लक्षणं दुर्लक्षित करणं धोकादायक ठरू शकतं. त्यामुळे मुलाच्या पोटदुखीला ‘नेहमीची कुरकुर’ समजून दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्यामागचं कारण समजून घेणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.

लहान मुलांची पचनसंस्था अजूनही विकसित होत असते. त्यामुळे आहारातील बदल, कमी पाणी पिणे, फायबरचा अभाव, फास्ट फूडचे अतिसेवन, शारीरिक हालचालींचा अभाव किंवा शौच रोखून धरण्याची सवय यांचा त्यांच्या पचनावर परिणाम होऊ शकतो. याशिवाय दूषित अन्न-पाणी, विषाणू किंवा जिवाणूंचे संक्रमण, काही पदार्थांची असहिष्णुता आणि मानसिक ताण यामुळेही मुलांना पोटदुखी होऊ शकते.

मुलांच्या पोटदुखीचं सर्वात सामान्य कारण

मुलांमध्ये वारंवार होणाऱ्या पोटदुखीमागे बद्धकोष्ठता हे एक सामान्य कारण असू शकते. जेव्हा मल आतड्यांमध्ये जास्त काळ साचून राहतो, तेव्हा पोटदुखी, पोट फुगणे, भूक कमी होणे आणि शौचास त्रास होणे अशी लक्षणं दिसू शकतात. काही मुलं शाळेत शौचालय वापरणं टाळतात, खेळताना शौचाची इच्छा दाबून ठेवतात किंवा शौचाला दुखत असल्यामुळे ते मुद्दाम शौच रोखतात. ही सवय पुढे बद्धकोष्ठतेचा त्रास वाढवू शकते.

बद्धकोष्ठता टाळण्यासाठी मुलांच्या आहारात फळे, भाज्या, डाळी, संपूर्ण धान्य आणि इतर फायबरयुक्त पदार्थांचा समावेश करणे उपयुक्त ठरू शकते. वयानुसार पुरेसे द्रवपदार्थ देणे आणि मुलांना नियमित शौचालयाची सवय लावणेही महत्त्वाचे आहे. मात्र मुलाला दीर्घकाळ बद्धकोष्ठता असेल किंवा शौच करताना वारंवार वेदना होत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

दूषित अन्न-पाण्यामुळेही होऊ शकतो पोटाचा त्रास

मुलांच्या पोटदुखीचं आणखी एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे पोटातील संसर्ग. दूषित अन्न किंवा पाण्यामुळे विषाणू, जिवाणू किंवा परजीवी शरीरात जाऊ शकतात. यामुळे पोटदुखीसोबत उलटी, जुलाब, ताप आणि अशक्तपणा जाणवू शकतो. विशेषतः अस्वच्छ पाणी, उघड्यावरचे अन्न, नीट न शिजवलेले पदार्थ किंवा स्वच्छतेचा अभाव यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो.

मुलांनी जेवणापूर्वी आणि शौचालय वापरल्यानंतर साबणाने हात धुणे, सुरक्षित पाणी पिणे आणि स्वच्छ व ताजे अन्न खाणे या सवयी लावणे महत्त्वाचे आहे. अन्न हाताळताना स्वच्छता राखणे, कच्चे आणि शिजवलेले अन्न वेगळे ठेवणे आणि अन्न योग्य पद्धतीने शिजवणे यामुळे अन्नजन्य संसर्गाचा धोका कमी करता येतो.

दूध किंवा काही पदार्थांमुळेही होऊ शकतो त्रास

काही मुलांना विशिष्ट पदार्थ खाल्ल्यानंतर पोटदुखी, गॅस, पोट फुगणे किंवा जुलाब होऊ शकतात. काही वेळा दूधातील लॅक्टोज पचवण्यात अडचण येऊ शकते, तर काही मुलांना विशिष्ट अन्नपदार्थांबद्दल असहिष्णुता किंवा अॅलर्जी असू शकते.

एखादा पदार्थ खाल्ल्यानंतर मुलाला वारंवार त्रास होत असल्यास पालकांनी त्या पदार्थाचे सेवन आणि त्यानंतर दिसणारी लक्षणं यांची नोंद ठेवावी. मात्र डॉक्टरांचा सल्ला न घेता मुलांच्या आहारातून मोठ्या प्रमाणात पदार्थ कायमचे काढून टाकणे टाळावे. योग्य कारण समजून घेण्यासाठी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असू शकते.

फास्ट फूड आणि कमी पाणीही कारणीभूत

पॅकेज्ड स्नॅक्स, जंक फूड आणि कमी फायबर असलेला आहार यामुळे मुलांच्या पचनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यातच मुलं दिवसभर पुरेसं पाणी पीत नसतील, तर बद्धकोष्ठतेचा त्रास वाढू शकतो. त्यामुळे मुलांच्या आहारात संतुलित आणि विविध पदार्थांचा समावेश करणे महत्त्वाचे आहे.

मुलांना नियमित वेळेत जेवण, पुरेसे पाणी, वयानुसार शारीरिक हालचाल आणि नियमित शौचाची सवय लावल्याने पचनाशी संबंधित अनेक समस्या कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

पोटदुखी आणि मानसिक ताण यांचाही संबंध असू शकतो

काही मुलांमध्ये शाळेचा ताण, परीक्षेची चिंता, भीती किंवा घरातील तणावामुळेही पोटदुखीची तक्रार होऊ शकते. अशा वेळी मुलाला दोष देण्याऐवजी त्याच्याशी शांतपणे संवाद साधणे आवश्यक आहे. मात्र मानसिक ताण आहे असे गृहीत धरून शारीरिक कारणांकडे दुर्लक्ष करू नये. वारंवार होणाऱ्या पोटदुखीमागे अनेक कारणे असू शकतात.

‘ही’ लक्षणं दिसली तर तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्या

मुलाला पोटदुखीसोबत सतत उलटी, रक्तमिश्रित शौच, तीव्र किंवा वाढत जाणारी वेदना, जास्त ताप, पोट खूप फुगणे, पाणी न पिणे, लघवी कमी होणे, असामान्य अशक्तपणा किंवा प्रकृती झपाट्याने खालावत असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. जुलाबासोबत निर्जलीकरणाची लक्षणं दिसल्यास विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे; अशा वेळी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपचार करणे महत्त्वाचे आहे.

मुलांच्या पोटदुखीकडे केवळ औषध देऊन दुर्लक्ष करणे योग्य नाही. कधी हा त्रास साध्या आहारातील बदलामुळे असू शकतो, तर कधी तो शरीराकडून मिळणारा महत्त्वाचा संकेतही असू शकतो.

त्यामुळे मुलाला पोटदुखी वारंवार होत असेल, तर त्याची वेळ, तीव्रता, शौचाच्या सवयी, खाल्लेल्या पदार्थांशी असलेला संबंध आणि इतर लक्षणं याकडे पालकांनी लक्ष द्यावे. योग्य आहार, पुरेसे पाणी, स्वच्छतेच्या सवयी आणि गरज पडल्यास वेळेवर वैद्यकीय तपासणी—या चार गोष्टी मुलांच्या पचनसंस्थेच्या आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.