children’s smartphone addiction – आजच्या काळात मोबाईलचा वापर किती सर्रास झाला आहे हे सांगण्याची गरज क्वचितच आहे. आपण आपल्या घरातील लोकांना असे म्हणताना ऐकले आहे की आपला मुलगा इतका हुशार आहे, तो 2 वर्षांच्या वयात आपला फोन उघडून गेम खेळू शकतो. पालकांना त्यांच्या मुलाच्या फोनच्या ज्ञानाचा अभिमान वाटतो. परंतु त्याच पालकांनी हे जाणून घेणे गरजेचे आहे की मोबाईल फोनचा सतत वापर केवळ त्यांच्या मुलांना केवळ मानसिकदृष्ट्याच नाही तर शारीरिकदृष्ट्या आजारी बनवतो.

लहान मुले फोन वापरण्याची धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे. या आकडेवारीनुसार, दीड वर्षाचे मूल 5 तास मोबाईलमध्ये व्यस्त असते.

एका अहवालात लहानपणापासून स्मार्टफोन वापरणाऱ्या मुलांच्या सध्याच्या मानसिक आरोग्याशी काय संबंध आहे हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. अहवालानुसार, मानसिक विकास आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित अधिक समस्या अशा लोकांमध्ये दिसून आल्या ज्यांनी लहानपणापासूनच मोबाईलवर जास्त वेळ घालवायला सुरुवात केली.

याच अहवालात असे सांगण्यात आले की, वयाच्या 6 व्या वर्षी पहिल्यांदा स्मार्टफोन घेतलेल्या पुरुषांच्या तुलनेत, 18 व्या वर्षी फोन वापरणाऱ्यांमध्ये मानसिक विकार होण्याचा धोका 6 टक्क्यांनी जास्त होता. जर आपण महिलांबद्दल बोललो तर त्यांच्यामध्ये हा धोका जवळपास 20 टक्के जास्त होता.

मोबाईलमुळे डिजिटल आय स्ट्रेन किंवा कॉम्प्युटर व्हिजन सिंड्रोमसारखे आजार –

मोबाईल फोनच्या अतिवापरामुळे लोकांना डिजिटल आय स्ट्रेन किंवा कॉम्प्युटर व्हिजन सिंड्रोमसारखे आजार होत आहेत. कोरोना महामारीमुळे झालेल्या लॉकडाऊनमुळे भारतासह जगातील सर्व देशांमध्ये डिजिटल इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा वापर वाढला आहे. अनेक महिने घरात बंदिस्त असल्याने, बहुतेक लोकांना एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी आणि त्यांच्या नोकरीच्या जबाबदाऱ्या चालू ठेवण्यासाठी डिजिटल उपकरणांचा अवलंब करावा लागला.

आता कोरोना संपला असला तरी ऑनलाइन लर्निंग सेवा आणि झूम आणि गुगल मीट सारख्या व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग प्लॅटफॉर्मचा वापर सातत्याने वाढत आहे. नोकरी करणाऱ्या प्रौढांव्यतिरिक्त, मुलंही याचा वापर अभ्यासासाठी करत आहेत.

याशिवाय सोशल मीडियावर मुलांचा वेळ घालवण्याचे प्रमाणही लक्षणीय वाढले आहे. ज्यामुळे तरुणांमध्ये डिजिटल आय स्ट्रेन किंवा कॉम्प्युटर व्हिजन सिंड्रोम होत आहे.

डिजिटल आय स्ट्रेन म्हणजे काय?

नेत्रतज्ज्ञ सांगितात की, आजच्या काळात बहुतेक मुलांना डोळ्यांशी संबंधित समस्यांना सामोरे जावे लागते. डोळ्यांमध्ये कोरडेपणा, खाज सुटणे, लालसरपणा येणे, पाणी येणे आणि दृष्टी कमजोर होणे हे सामान्य झाले आहे. डोळ्यांशी संबंधित लक्षणांचे मुख्य कारण म्हणजे डोळ्यांच्या पृष्ठभागावर परिणाम करणारे लुकलुकण्याचे प्रमाण कमी होणे.

बहुतांश वेळ स्क्रीनवर घालवल्यामुळे लोकांना थकवा आणि डोळ्यात जडपणा जाणवणे खूप सामान्य झाले आहे. वाढलेल्या डिजिटल स्क्रीन टाइममुळे अनुकूल उबळ येते. त्यामुळे मुले दूरच्या वस्तू पाहण्याचा प्रयत्न करतात तेव्हा त्यांची दृष्टी अस्पष्ट होते.

डोकेदुखी, मान ताठ, खांदे आणि पाठदुखी यांसारखी लक्षणे देखील सामान्यतः अशा मुलांमध्ये दिसून येतात जी डिजिटल स्क्रीन पाहण्यात आपला जास्त वेळ घालवतात. डिजिटल उपकरणे आपल्या मुलांच्या जीवनशैलीचा अत्यावश्यक भाग बनली असल्याने डिजिटल आय स्ट्रेनबद्दल अधिक जागरूकता निर्माण करण्याची गरज आहे.

लहान मुलांना जास्तीत जास्त मोबाईलपासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. मुलाने मोबाईल फोन घेण्याचा किंवा गेम खेळण्याचा हट्ट केल्यास पालकांनी त्याला वेगवेगळ्या उपक्रमांसाठी प्रोत्साहन द्यावे. मुलांच्या मनात मोबाईलऐवजी पुस्तकांसाठी, उद्यानात फिरण्यासाठी, मित्रांसोबत खेळण्यासाठी जागा निर्माण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

मोबाईल फोनचा मानसिक परिणाम कसा होतो?

मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की, लहान मुलांमध्ये मोबाईलच्या व्यसनाचे अनेक धोके समोर आले आहेत. यामध्ये व्हर्च्युअल ऑटिझमचे नाव सर्वाधिक ठळकपणे घेतले जात आहे. काही दिवसांपूर्वीच एक अहवाल आला होता, ज्यानुसार जगभरातील मुले व्हर्च्युअल ऑटिझमचे बळी ठरत आहेत.

व्हर्च्युअल ऑटिझम ही खरं तर एक अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये जे मूल आपला बहुतेक वेळ डिजिटल उपकरणांवर घालवते त्याला इतरांशी संवाद साधण्यात अडचण येऊ लागते. ही स्थिती 1.25 ते 6 वर्षे वयोगटातील मुलांमध्ये अधिक दिसून येते.

मुले आपला जास्तीत जास्त वेळ मोबाईल किंवा टीव्हीवर घालवत असल्याने त्यांना सामान्य जीवनात लोक काय म्हणतात हे समजण्यात अडचण येऊ लागते. त्याचा नकारात्मक परिणाम असा होतो की अशा मुलांचा भाषण विकास होत नाही. अशा परिस्थितीत, मुलांना दुसर्‍या व्यक्तीसमोर किंवा संभाषणात आरामदायक वाटू शकत नाही आणि त्यांचे सामाजिक वर्तुळ कमकुवत होऊ लागते.

व्हर्च्युअल ऑटिझमपासून मुलांना कसे वाचवायचे ?

शारीरिक शिक्षण शिक्षक सांगत असतात की, मुलांचे वेळापत्रक नीट बनवले तर ते व्हर्च्युअल ऑटिझमचे बळी होण्यापासून वाचू शकतात. यासाठी मुलांना फोन किंवा मोबाईलपासून दूर ठेवावे लागेल आणि शारीरिक क्रियाकलाप, खेळ आणि इतर क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करावे लागेल. असे केल्याने मुलांचे गॅजेट्सवरील अवलंबित्व तर कमी होईलच पण अधिक लोकांना भेटून त्यांचे सामाजिक वर्तुळही वाढेल. मुलांचा स्क्रीन टाइम कमी करण्यासाठी ते दिवसभर व्यस्त राहतील असे दैनंदिन वेळापत्रक बनवले पाहिजे.

नैराश्याचे बळी –

कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील बाल आणि किशोर मानसोपचार विभागाचे प्रमुख बेंजामिन मॅक्सवेल यांनी एका अहवालात म्हटले आहे की, आम्ही बहुतेक किशोरवयीन मुले पाहत आहोत जे लहानपणापासून स्मार्टफोन वापरतात आणि आज ते मानसिक आरोग्याच्या चिंतेने त्रस्त आहेत. गंभीर सायबर गुंडगिरीपासून ते नैराश्यापर्यंतच्या समस्या किशोरवयीन मुलांचे जीवनमान बिघडवत आहेत.

एकमेकांच्या संपर्कात राहणे आणि सामाजिक संपर्क प्रत्येकासाठी आवश्यक आहे, मोबाईल फोनमुळे ते जवळजवळ नष्ट झाले आहे. अशी सवय मुलांच्या चांगल्या भविष्यासाठी चांगली नाही. लहान वयातच मूल तुमच्यापेक्षा चांगला मोबाईल वापरत आहे असे पालकांना वाटत असेल आणि त्यांना त्याचा अभिमान वाटत असेल, तर काळजी करण्याचे वास्तव आहे, हे प्रगतीचे नाही तर एखाद्या आजाराचे सूचक आहे.

दिवसातील किती वेळ स्क्रीनवर घालवणे धोकादायक नाही?

मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की, संशोधनानुसार मुलांना दिवसातील 4 तासांपेक्षा कमी वेळ मोबाइल, टीव्ही आणि कॉम्प्युटर वापरण्याची परवानगी दिली पाहिजे. याशिवाय पालकांनी हे सुनिश्चित केले पाहिजे की मुलांनी 20/20/20 नियमांचे पालन केले पाहिजे. म्हणजेच, प्रत्येक 20 मिनिटांच्या स्क्रीन टाइमनंतर, 20 सेकंदांचा ब्रेक असतो, या ब्रेक दरम्यान मुलांनी 20 फूट अंतरावर असलेल्या वस्तूवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.

याशिवाय डोळ्यांचा कोरडेपणा, जळजळ आणि वेदना बरे करण्यासाठी डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे आय ड्रॉप्सचा वापर करावा. डोळ्यातील थेंब केवळ डोळ्यातील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत करत नाहीत तर पापण्यांवर लालसरपणा, जळजळ आणि वेदना देखील टाळतात.

मुलांचे मोबाईलचे व्यसन किती घातक आहे?

आजच्या काळात लहान मुलांच्या हातात सहजपणे येणारे स्मार्टफोन अनेक गैरसोयींना कारणीभूत ठरत आहेत.

1 राग आणि चिडचिडेपणा वाढणे – लहान वयात स्मार्टफोनचे व्यसन मुलांमध्ये राग आणि चिडचिडेपणा वाढवत आहे. मुलांना फोनचा जास्त वापर करण्यापासून रोखले तर त्यांचा राग येण्याची प्रवृत्ती वाढत आहे. फोन हिसकावून घेण्याव्यतिरिक्त, नेटवर्क उपलब्ध नसताना किंवा फोनची बॅटरी संपल्यावर हा प्रकार अनेकदा दिसून येतो.

2. फोनवरचे वाढते अवलंबित्व – आजकाल मानव तंत्रज्ञानावर इतका अवलंबून झाला आहे की त्याच्या अतिवापरामुळे अवलंबित्व वाढत आहे आणि काहीवेळा फोन नसताना समस्या निर्माण होत आहेत.

3. खेळातील रस कमी होणे- मुले फक्त स्मार्ट फोनवर गेम खेळत आहेत. असे केल्याने त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक विकासात बाधा येत आहे.

4. गैरकृत्यांचा वाढता ट्रेंड – अलीकडेच पंजाबमध्ये अशा दोन प्रकरणांची नोंद झाली आहे, ज्यामध्ये 16 आणि 17 वर्षांच्या मुलांनी आपल्या कुटुंबापासून लपून PUBG मोबाईल गेममध्ये लाखो रुपये खर्च केले होते. याशिवाय 2-3 वर्षांपूर्वी ब्लू व्हेल गेममुळे अनेक मुलांनी आत्महत्या केल्या होत्या, हे सर्वात धक्कादायक प्रकरण आहे.

5. सायबर गुन्ह्यांचे बळी – आधुनिक युगात सायबर गुन्हे हे सर्वात मोठे आव्हान ठरत आहे आणि लहान मुलांच्या बाबतीत ते अधिक धोकादायक आहे.