Gold Rhenium : सोन्याच्या दागिन्यांत चिनी पावडरची भेसळ? 22 कॅरेटच्या नावाखाली 20 कॅरेटचे सोने विकल्याचा प्रकार उघड
Gold Rhenium : सोन्याचे वजन वाढवण्यासाठी रेनियम पावडरची भेसळ केल्याचा दावा. २२ कॅरेटच्या नावाखाली २० कॅरेटचे सोने विकल्याचा प्रकार उघड. HUID द्वारे शुद्धता कशी तपासाल?

Gold Rhenium : सोन्याच्या दागिन्यांचे वजन वाढवण्यासाठी त्यात रेनियम (Rhenium) या जड धातूच्या पावडरची भेसळ केली जात असल्याचा धक्कादायक प्रकार समोर आला आहे. तपासणीत हा प्रकार उघड झाल्याचा दावा करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, भेसळ केलेल्या सोन्याची काही ठिकाणी शुद्धता तपासली असता ते २२ कॅरेट असल्याचे प्रमाणित झाल्याचे वृत्त आहे. प्रत्यक्षात मात्र त्यातील सोन्याचे प्रमाण सुमारे ८१.७३ टक्के म्हणजेच जवळपास २० कॅरेट असल्याचे तपासणीत आढळले. त्यामुळे सोन्याचे दागिने खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांच्या मनात चिंता निर्माण झाली आहे.
रेनियम पावडरने कशी केली जाते भेसळ?
वृत्तानुसार, चीनमधील शेनझेन येथील एका एजंटने रेनियम पावडर तयार केली जात असल्याचा दावा केला. या पावडरचे भारतातील काही शहरांमध्ये विक्रेते असल्याचेही त्याने सांगितले. सोन्यात २५ टक्क्यांपर्यंत ही पावडर मिसळली तरी नेहमीच्या तपासणीत भेसळ समजणार नाही, असा दावा एजंटने केल्याचे वृत्तात म्हटले आहे.
या दाव्याची पडताळणी करण्यासाठी मुंबईतील विक्रेत्यामार्फत एक ग्रॅम रेनियम पावडर मिळवण्यात आली. जोधपूरमधील एका सराफाच्या मदतीने प्रयोग करण्यात आला. त्यात ७.८३ ग्रॅम २४ कॅरेट सोन्यात एक ग्रॅम रेनियम पावडर मिसळली. त्यामुळे मिश्रणाचे वजन ८.८३ ग्रॅम झाले. मात्र, तपासणीदरम्यान हे मिश्रण २४ कॅरेट सोने असल्याचे दाखवले गेले.
यानंतर त्यात दुसरा धातू मिसळून २२ कॅरेटचा दागिना तयार करण्यात आला. या दागिन्याला हॉलमार्किंग केंद्रातून २२ कॅरेटचे प्रमाणपत्र मिळाल्याचा दावा करण्यात आला. मात्र, प्रत्यक्ष सोन्याचे प्रमाण केवळ ८१.७३ टक्के असल्याचे तपासणीत समोर आले. हा प्रयोग विशिष्ट नमुन्यावर करण्यात आला असून, सर्व तपासणी केंद्रे किंवा यंत्रणा भेसळ ओळखू शकत नाहीत, असा याचा अर्थ होत नाही.
इतर धातूंचाही वापर?
वृत्तानुसार, मध्य प्रदेशातील इंदूरच्या सराफा बाजारातही सोन्यात रुथेनियम, इरिडियम आणि ऑस्मियम यांसारख्या जड धातूंची भेसळ होत असल्याची चिंता व्यापाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे. या धातूंचे वजन जास्त असल्याने सोन्याचे वजन वाढवण्यासाठी त्यांचा वापर केला जात असल्याचा संशय आहे. महाराष्ट्र आणि पश्चिम बंगालमार्गे ‘गोल्ड पावडर’ बाजारात येत असल्याचीही चर्चा आहे. मात्र, या पावडरचे चीनमधील उत्पादन असल्याचे स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेले नाही.
हॉलमार्किंग व्यवस्थेवरही प्रश्नचिन्ह
सोन्याच्या शुद्धतेची खात्री देणाऱ्या हॉलमार्किंग व्यवस्थेवरही प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या (CAG) मसुदा अहवालानुसार, २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात देशातील २८ हजार ८६५ नोंदणीकृत सराफांपैकी केवळ ५ हजार ४४४ सराफांची तपासणी करण्यात आली. म्हणजेच सुमारे ८१ टक्के सराफांची तपासणी झाली नाही. तसेच, हॉलमार्किंग केंद्रांच्या तपासणीचे उद्दिष्टही भारतीय मानक ब्युरोला (BIS) ४३.७ टक्क्यांनी पूर्ण करता आले नाही. कर्मचाऱ्यांची कमतरता आणि दुर्गम भागांत नमुने गोळा करण्यातील अडचणी ही कारणे BIS ने दिली. मात्र, CAG ने हे स्पष्टीकरण मान्य केले नसल्याचे वृत्त आहे. हा अहवाल अद्याप मसुदा स्वरूपात आहे.
ग्राहकांनी सोन्याची शुद्धता कशी तपासावी?
– दागिने खरेदी करताना त्यावर BIS चा लोगो, सोन्याची शुद्धता आणि सहा अंकी HUID क्रमांक असल्याची खात्री करा.
– BIS Care ॲपमधील ‘Verify HUID’ सुविधेद्वारे दागिन्याची माहिती तपासा.
– खरेदीचे बिल घ्या. त्यामध्ये दागिन्याचे वजन, कॅरेट आणि शुद्धतेची नोंद असावी.
– शंका असल्यास BIS मान्यताप्राप्त तपासणी केंद्रात दागिन्याची चाचणी करून घ्या.
– केवळ प्राथमिक XRF तपासणीवर अवलंबून राहू नका. या पद्धतीत प्रामुख्याने पृष्ठभागावरील धातूंचे प्रमाण तपासले जाते. अधिक अचूक निष्कर्षासाठी फायर असे (Fire Assay) चाचणी उपयोगी ठरते.
BIS च्या माहितीनुसार, हॉलमार्क असलेल्या दागिन्याची प्रत्यक्ष शुद्धता प्रमाणित शुद्धतेपेक्षा कमी आढळल्यास ग्राहकाला नियमांनुसार शुद्धतेतील कमतरतेच्या किमतीच्या दुप्पट भरपाई आणि तपासणी शुल्क मिळण्याचा अधिकार आहे. त्यामुळे दागिने खरेदी करताना केवळ हॉलमार्क न पाहता HUID पडताळणी आणि बिल घेणे महत्त्वाचे आहे.
दरम्यान, आज सोने 1 लाख 29 हजार रुपये प्रति 10 ग्राम तर चांदी 1 लाख 60 हजार रुपये प्रति किलो दरावर ट्रेड करत होते.





